فاریاب

ولایت فاریاب در شمال‌غرب افغانستان قرار دارد و از شمال و غرب با ترکمنستان، از شرق با جوزجان، از جنوب‌شرق با سرپل، از جنوب با غور و از جنوب‌غرب با بادغیس هم‌مرز است. ولسوالی‌های شمالی آن دشت هموار و نیمه‌بیابانی‌اند، در حالی که جنوب آن به تپه‌ها و کوه‌های سلسلهٔ بند ترکستان بالا می‌رود که دره‌های دریاها آن را بریده‌اند و بخش بزرگی از مردم در همین دره‌ها زندگی می‌کنند. مرکز ولایت، میمنه، در تپه‌های جنوب، در دره‌ای سرسبز در ارتفاع حدود ۸۷۰ متری قرار دارد. اندخوی، در شمال و نزدیک مرز ترکمنستان، شهر مهم دیگر است و از دیرباز مرکز تجارت قالین و قره‌قل بوده است. از دیگر ولسوالی‌ها می‌توان از دولت‌آباد، شیرین تگاب، قیصار، المار و پشتون‌کوت نام برد که هر کدام شهرک بازاری خود را دارند. فاریاب یکی از کانون‌های اصلی فرهنگ ازبکی و ترکمنی در افغانستان است و بازارها، قالین‌ها، موسیقی و بزکشی آن این را بازتاب می‌دهند. این ولایت همچنین یکی از ولایت‌های مهم زراعتی است که گندم، خربوزه و مواشی تولید می‌کند. بازدیدکنندگان اندک‌اند، اما کسانی که می‌آیند، با سرزمینی از چشم‌اندازهای باز، بازارهای پررونق و سنت‌های نیرومند مهمان‌نوازی روبه‌رو می‌شوند که از راه زمینی در شرق به شبرغان و مزار شریف و از راه بندر آقینه در شمال به ترکمنستان وصل است.

فاریاب نام خود را از شهری در سرزمین گوزگانان در قرون وسطی گرفته است و دره‌هایش بر سر راه‌هایی قرار داشتند که بلخ را از شمال افغانستان به هرات و مرو وصل می‌کردند. در دوران سامانیان، غزنویان و سلجوقیان، این منطقه بخشی از سرزمین گسترده‌تر خراسان بود، تا آن‌که یورش‌های مغول در قرن سیزدهم میلادی شهرهای شمال را ویران کرد. از قرن هجدهم میلادی، هم‌زمان با عقب‌نشینی امپراتوری‌های بزرگ‌تر، میمنه و اندخوی مقر امارت‌های ازبک شدند؛ دو امارت از «چهار ولایت» که خان‌هایشان در میان جاه‌طلبی‌های رقیب بخارا، هرات و کابل گرفتار بودند. هر دو در اواخر قرن نزدهم میلادی زیر فرمان افغانستان درآمدند. در همین دوره، مرز با امپراتوری روسیه در امتداد کنارهٔ شمالی ولایت نقشه‌برداری و تثبیت شد. در قرن بیستم میلادی، این ولایت نام و شکل کنونی خود را یافت. فاریاب نیز مانند بیشتر نقاط شمال از جنگ‌های دهه‌های اخیر متأثر شده است.

ازبکی در سراسر فاریاب به گستردگی گفته می‌شود و دری، ترکمنی و پشتو نیز در کنار آن رایج است. مردم این ولایت از اقوام ازبک، ترکمن، تاجیک، پشتون، ایماق و دیگر اقوام‌اند. بیشتر مردم مسلمان‌اند و مسجدهای قریه‌ها و زیارتگاه‌های اولیای محلی در مرکز زندگی اجتماعی قرار دارند. این ولایت سنت نیرومندی در موسیقی، شعر و قصه‌گویی ازبکی و ترکمنی دارد که در عروسی‌ها و محفل‌های قریه‌ها، که گاهی تا دیروقت شب ادامه می‌یابند، زنده نگه داشته می‌شود. نوروز با میله‌ها، گردش‌های خانوادگی در دامان طبیعت و پختن سمنک جشن گرفته می‌شود؛ خوراک شیرینی از جوانهٔ گندم که گروه‌هایی از زنان سراسر شب آن را هم می‌زنند. بزکشی در سراسر ولایت با شور و علاقه دنبال می‌شود و در طول زمستان و اوایل بهار، مسابقه‌هایی با ده‌ها سوارکار در میدان‌های باز اطراف میمنه و اندخوی برگزار می‌شود. پهلوانی نیز در روزهای عید و میله‌ها محبوب است.

فاریاب دو چشم‌انداز بسیار متفاوت را در بر می‌گیرد. شمال آن، در اطراف اندخوی، قرم‌قل و دولت‌آباد، دشت هموار و نیمه‌بیابانی در کنارهٔ قره‌قوم است، با تپه‌های ریگ و واحه‌های پراکنده‌ای که چاه‌ها و نهرها زراعت را در آن‌ها ممکن می‌سازند. گوسفند، بز و شتر در زمین‌های باز می‌چرند و زمین تنها برای مدتی کوتاه پس از باران‌های بهاری سبز می‌شود. در جنوب، زمین از میان تپه‌های موج‌دار لس به سوی کوه‌های بند ترکستان بالا می‌رود که دریاهایی از آن‌ها به سوی شمال جاری می‌شوند و سپس در دشت‌ها ناپدید می‌شوند. در تپه‌ها گندم للمی کشت می‌شود و در بهاری پرباران، علف و گل‌های خودرو آن‌ها را می‌پوشانند. در ارتفاعات بالاتر، مالداران رمه‌هایشان را به چراگاه‌های تابستانی می‌برند و در دره‌ها قریه‌هایی با باغ‌ها و باغچه‌ها جای دارند. وابستگی ولایت به زراعت للمی، آن را در سال‌های خشکسالی آسیب‌پذیر می‌سازد.

خوراک فاریاب از سنت‌های ازبکی و ترکمنی مایه می‌گیرد. پلو، که با گوشت گوسفند، زردک و کشمش یا نخود در دیگی بزرگ پخته می‌شود، محور هر مهمانی است و اغلب برای عروسی‌ها و گردهمایی‌های مردم به مقدار زیاد پخته می‌شود. منتو، آشک و خوراک‌های رشته‌ای رایج‌اند و شوربا و کباب نیز در بازارها فراوان است. رمه‌های ولایت گوشت گوسفند، ماست، مسکه و قروت فراهم می‌کنند و کشتزارهایش گندم و، در شمال، خربوزه و تربوز به بار می‌آورند که در اواخر تابستان در سراسر منطقه فروخته می‌شود. نان تنور همراه هر وعده غذاست. چای سبز در سراسر روز نوشیده می‌شود و از مهمانان با دسترخوانی که بر زمین هموار می‌شود و چای، نان، شیرینی، میوهٔ خشک و مغزیجات بر آن چیده‌اند، پذیرایی می‌شود.

فاریاب یکی از ولایت‌های اصلی تولید قالین در افغانستان است. اندخوی از دیرباز مرکز تجارت قالین بوده است؛ بافندگان شهر و قریه‌های ترکمن اطراف آن قالین‌هایی با نقش‌های طایفه‌ای «گُل» به رنگ‌های سرخ تند و قهوه‌ای می‌بافند و سوداگران آن‌ها را برای بازارهای سراسر کشور می‌خرند. دولت‌آباد نام خود را به سبک شناخته‌شده‌ای از قالین ترکمنی افغانستان داده است. پوست قره‌قل گوسفندان ولایت نسل‌هاست که از راه اندخوی خرید و فروش می‌شود و کلاه، بالاپوش و پوست در بازارها به فروش می‌رسد. از دیگر صنایع دستی می‌توان از گلیم، پارچه‌های گلدوزی‌شده به شیوهٔ ازبکی، نمد، خریطه‌های بافته و زیورآلات نقره‌ای ترکمنی نام برد.

بهترین فصل‌ها بهار، از حمل تا جوزا، و خزان، از میزان تا قوس، است. در بهار، تپه‌های جنوب سبز و پرگل‌اند، هوا معتدل است و نوروز میله‌ها و بزکشی به همراه دارد. در خزان، گرمای تابستان فروکش می‌کند و محصولات برداشت بازارها را پر می‌کند. تابستان در سراسر ولایت گرم و در دشت‌های شمالی اطراف اندخوی بسیار گرم است؛ در آن‌جا دما ممکن است از ۴۰ درجهٔ سانتی‌گراد بالاتر رود و طوفان‌های گرد و خاک رایج است، و دره‌های بلندتر اطراف میمنه اندکی قابل تحمل‌ترند. زمستان سرد است، با یخبندان، گاهی برف و گِل در سرک‌های خامه، و ممکن است راه ولسوالی‌های کوهستانی جنوب بر اثر برف بسته شود.

بیشتر مسافران زمینی از سوی شرق، در امتداد شاهراه اصلی مزار شریف به شبرغان، به فاریاب می‌رسند؛ از شبرغان سرک‌ها به اندخوی در شمال و میمنه در جنوب ادامه می‌یابند. سفر از کابل به میمنه از راه کوتل سالنگ و مزار شریف تقریباً ۷۵۰ کیلومتر است و حدود ۱۳ ساعت یا بیشتر طول می‌کشد. به میدان هوایی میمنه پروازهای داخلی از کابل و شهرهای دیگر صورت گرفته است. به سوی غرب، سرکی از میمنه به سوی بادغیس و هرات می‌رود، اما بخش‌هایی از آن ناهموار و کندرو است. در شمال، آقینه در نزدیکی اندخوی بندر مرزی به سوی ترکمنستان است. وضعیت سرک‌ها و اوضاع محلی تغییر می‌کند، از این رو مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاهی یابند.

میمنه بیشترین گزینه‌های اقامت ولایت را دارد، هرچند ساده است، و پایگاه طبیعی سفر در فاریاب به شمار می‌رود. اندخوی و شهرک‌های بزرگ‌تر ولسوالی‌ها تنها چند جای سادهٔ اقامت دارند که بیشتر تاجران و رانندگان در راه مرز از آن‌ها استفاده می‌کنند. در دیگر جاهای ولایت، گزینه‌ها بسیار محدود است. چایخانه‌های کنار سرک غذا و گاهی جایی برای خوابیدن پیشکش می‌کنند و در قریه‌ها مسافران معمولاً، بنا بر سنت‌های مهمان‌نوازی که در سراسر شمال نیرومند است، مهمان خانواده‌های محلی می‌شوند. بهتر است چنین اقامت‌هایی از پیش و از راه آشنایان محلی ترتیب داده شود و بازدیدکنندگان باید انتظار شرایط ساده را داشته باشند.

تکسی‌های مسافربری و منی‌بس‌ها میمنه را با اندخوی، شبرغان و مراکز ولسوالی‌ها وصل می‌کنند و پس از پر شدن از ایستگاه‌های شهرها حرکت می‌کنند. این وسیلهٔ معمول رفت‌وآمد مردم محل میان شهرهاست و بیشتر در ساعات صبح حرکت می‌کنند. برای رسیدن به ولسوالی‌ها و قریه‌های دورافتاده، به‌ویژه در تپه‌های جنوب، بهتر است موتری با رانندهٔ محلی کرایه کرد، زیرا سرک‌ها ممکن است ناهموار و بی‌نشانه باشند. در روستاها موترسایکل، اسپ و الاغ هنوز برای رفت‌وآمد محلی رایج است و در دشت‌های شمال، برخی خانواده‌های مالدار هنوز از شتر استفاده می‌کنند.