قندوز

قندوز مرکز ولایت قندوز و یکی از بزرگ‌ترین شهرهای شمال افغانستان است. این شهر در دشت پست نزدیک محل پیوستن دریاهای قندوز و خان‌آباد، در میان کشتزارهای آبی، قرار دارد و مرکز تجارتی ناحیه زراعتی پهناوری و چهارراهی بر سرک‌های میان کابل، تخار، بدخشان و مرز تاجکستان است. بخش بزرگی از شهر امروزی در قرن بیستم میلادی ساخته شد، با سرک‌های پهنی که در چوک‌های مرکزی به هم می‌رسند، تعمیرهای دولتی، پارک‌ها و بازارها، و شهر با ناحیه‌های رهایشی تازه در امتداد سرک‌های اصلی به بیرون گسترش یافته است. نام آن را اغلب برگرفته از «کهندز»، واژه‌ای کهن به معنای دژ یا ارگ، می‌دانند و تپه یک ارگ گلی کهن هنوز در کنار شهر برجاست. زندگی در قندوز بر گرد تجارت می‌چرخد. در بازارها برنج، پنبه، گندم، میوه و مواشی ولسوالی‌های پیرامون و نیز کالاهایی که از آسیای میانه می‌رسند، داد و ستد می‌شود و سرک‌ها پر از رکشا، کراچی و خریداران است. برای بازدیدکننده، این شهر آشنایی با زندگی تجارتی شمال است: مندوی‌ها و بازارهای عمده‌فروشی، کارگاه‌ها، چایخانه‌ها و قریه‌های زراعتی دشت که درست پس از آخرین خانه‌های شهر آغاز می‌شوند.

قندوز در دل سرزمینی قرار دارد که در روزگار باستان باختر و سپس طخارستان نامیده می‌شد و در نخستین سده‌های اسلامی، شهری که بعدها به قندوز بدل شد، مرکزی منطقه‌ای بود. ارگ کهن آن یادآور آن قرن‌های دور است. در قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم میلادی، قندوز مقر فرمانروایان ازبک قطغن بود که نفوذشان سراسر شمال‌شرق را در بر می‌گرفت و جهانگردان اروپایی که در آن دوره به این شهر رسیدند، از دربار آن و زمین‌های پست و باتلاقی پیرامونش سخن گفته‌اند. شهر در اواسط قرن نوزدهم میلادی جزو دولت افغانستان شد. رشد امروزی شهر از دهه ۱۹۳۰ میلادی آغاز شد، هنگامی که باتلاق‌ها خشکانده شدند، کشت و پروسس پنبه گسترش یافت و سرک‌ها، فابریکه‌ها و تعمیرهای عامه تازه ساخته شدند. قندوز در اواخر قرن بیستم و اوایل قرن بیست‌ویکم میلادی به‌سرعت گسترش یافت و در دهه‌های اخیر چند بار شاهد جنگ‌های سخت بود.

شهر قندوز محل دیدار اقوام گوناگون شمال است و پشتو، دری و ازبکی هر سه در کوچه و بازار شنیده می‌شود و بسیاری از باشندگان به بیش از یک زبان به‌راحتی سخن می‌گویند. بیشتر مردم مسلمان سنی‌مذهب‌اند و مسجدهای گذرها، مدارس دینی و نماز جمعه در کانون زندگی شهری قرار دارند. بزکشی در زمستان و روزهای نوروز جمعیت انبوهی را به میدان‌های حومه شهر می‌کشاند و پهلوانی و گدی‌پران‌بازی سرگرمی‌های محبوب‌اند. عروسی‌ها تالارهای شهر را پر از موسیقی می‌کنند، از آهنگ‌های اتن پشتو تا آوازهای ازبکی و دری. نوروز با میله در باغ‌ها و کنار دریاها و با غذاهایی چون سمنک و هفت‌میوه، آمیزه‌ای از میوه‌های خشک و مغزها که در آب خیسانده می‌شود، جشن گرفته می‌شود. در ماه رمضان بازارها تا دیروقت شب پررونق‌اند و عید با دید و بازدید خانوادگی، لباس‌های نو و بازارهای پرازدحام همراه است.

قندوز بر دشتی هموار و پست قرار دارد و زمین‌های زراعتی سبز شهر را در بر گرفته‌اند: شالیزارها، کشتزارهای پنبه و گندم، پالیزهای خربوزه و باغ‌ها که نهرهای آبیاری با ردیف‌های بید، توت و سفیدار از میانشان می‌گذرند. دریای قندوز از کنار شهر می‌گذرد و دریای خان‌آباد در فاصله‌ای نه چندان دور به آن می‌پیوندد. شهر پارک‌ها و سرک‌های درخت‌کاری‌شده‌ای دارد که در تابستان دراز و گرم سایه می‌بخشند و بسیاری از خانه‌ها حویلی‌های دیواردار با درختان میوه و تاک دارند. آن سوی زمین‌های زراعتی، تپه‌های خشک و کم‌ارتفاع در جنوب و غرب سر برمی‌آورند. تالاب‌ها و جنگل‌های کنار دریای آمو در شمال، که یک ساعت یا بیشتر با موتر فاصله دارند، زیستگاه پرندگان و دیگر جانوران وحشی‌اند و در بهار و خزان گونه‌های مهاجر را به خود می‌کشند.

قندوز در سراسر افغانستان به برنجش شناخته می‌شود و رستورانت‌های شهر بهترین بهره را از آن می‌برند: قابلی پلو با گوشت بره، زردک و کشمش، پلو ازبکی و چلو ساده که با قورمه پیشکش می‌شود. کباب زغالی، منتو، آشک، بولانی و شوربا در سراسر بازار یافت می‌شود و دکان‌های ناشتا نان با قیماق، تخم‌مرغ و چای می‌فروشند. در تابستان شهر پر از خربوزه و تربوز دشت پیرامون، همراه با انگور، زردآلو و توت است. زمستان با ماهی بریان، که اغلب با جلبی خورده می‌شود، و شوربا و قورمه‌های مقوی همراه است. نان تازه تنورهای هر گذر، خشکباب و شیرینی‌هایی چون حلوا و شیرپیره در سراسر سال در بازارها فروخته می‌شود.

بازارهای قندوز بیشتر جای تجارت‌اند تا صنایع دستی، اما کار دست مردم این منطقه را گرد می‌آورند. قالین و گلیمی که خانواده‌های این ولایت و دیگر جاهای شمال می‌بافند در دکان‌های ویژه فروخته می‌شود و کلاه، روی‌بالشتی، پیراهن و پارچه‌های عروسی که زنان محلی گلدوزی کرده‌اند، در بازار تکه‌فروشی یافت می‌شود. خیاطان چپن و لباس‌های سنتی را به سفارش می‌دوزند، زین‌سازان و چرم‌گران یراق و وسایل چاپ‌اندازان بزکشی را می‌سازند و آهنگران و حلبی‌سازان چاقو، ابزار، بخاری و دیگ تهیه می‌کنند. لحاف و توشک‌هایی که با پنبه محلی پر شده‌اند نیز فروخته می‌شود. در کنار این‌ها، بازارها انواع کالاهایی را عرضه می‌کنند که از راه آسیای میانه و پاکستان وارد می‌شوند.

بهار، از حمل تا ثور، بهترین زمان دیدن قندوز است: پارک‌ها و باغ‌های شهر سبزند، هوا گرم است اما سوزان نیست و نوروز با خود میله و بزکشی می‌آورد. خزان، به‌ویژه میزان و عقرب، نیز دلپذیر است؛ حاصل به بازارها می‌رسد، روزها خنک‌تر و آسمان صاف است. تابستان، از سرطان تا اسد، در دشت پست بسیار گرم است و دمای هوا در پسین‌ها اغلب به نزدیک ۴۰ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر می‌رسد و هوا در نزدیکی شالیزارها مرطوب است؛ بهتر است گشت‌وگذار در شهر در صبح زود یا شام انجام شود. زمستان، از جدی تا دلو، معتدل‌تر از کوهستان است، اما اغلب سرد، مرطوب و مه‌آلود است، با یخبندان و برف سبک گاه‌گاهی. بازارها پررونق می‌مانند و زمستان اوج فصل بزکشی است.

قندوز بر سرک اصلی شمال از کابل قرار دارد: از کوتل سالنگ تا پل خمری و سپس به سوی شمال از راه بغلان، روی هم حدود ۳۳۰ کیلومتر، که بسته به ازدحام ترافیک و وضع کوتل معمولاً شش تا هفت ساعت یا بیشتر وقت می‌گیرد. پل خمری حدود دو ساعت راه است. از قندوز، سرک‌ها به سوی شرق از راه خان‌آباد به تالقان، حدود یک و نیم ساعت، و به سوی شمال به شیرخان بندر و پل آن به تاجکستان، حدود یک ساعت، می‌روند. تکسی‌های مسافربری این مسیرها از ایستگاه‌هایی در همان سوی شهر حرکت می‌کنند که رو به مقصدشان است. قندوز میدان هوایی (UND) دارد و در دوره‌هایی پروازهای داخلی به آن انجام شده است. وضع سرک‌ها و شرایط محلی تغییر می‌کند، از این رو مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاهی یابند.

هوتل‌ها و مهمانخانه‌های قندوز در مرکز شهر، پیرامون چوک‌های اصلی و کوچه‌های بازار گرد آمده‌اند و برخی دیگر در امتداد سرک‌های کابل و تخار قرار دارند. این جاها از اتاق‌های ساده‌ای که تاجران و رانندگان در آن‌ها می‌مانند تا هوتل‌های بزرگ‌تری را در بر می‌گیرند که رستورانت و تالارهایی برای دیدارهای رسمی و عروسی‌ها دارند. در تابستان بهتر است بررسی شود که اتاق پکه یا کولر داشته باشد؛ در زمستان گرمایش معمولاً با بخاری گازی یا برقی است و برق ممکن است منظم نباشد. برخی جاها می‌توانند راننده پیدا کنند و در ادامه سفر کمک کنند. ماندن در نزدیکی مرکز شهر رفتن پیاده به بازارها و پیدا کردن تکسی‌های مسافربری را آسان می‌کند.

قندوز هموار و گسترده است و رکشاهای زرنج، که در همه سرک‌های اصلی فراوان‌اند، رایج‌ترین وسیله رفت‌وآمدند. تکسی‌های مسافربری در مسیرهای معین میان مرکز و ناحیه‌های بیرونی شهر حرکت می‌کنند و تکسی‌های شخصی را می‌توان برای یک سفر یا یک روز کرایه کرد. بایسکل و موترسایکل بسیار رایج است و گشتن در مرکز شهر و بازارها با پای پیاده آسان است، هرچند گرمای تابستان پیاده‌روی‌های دراز را در نیمروز خسته‌کننده می‌کند. هنوز گاهی گادی‌هایی دیده می‌شوند که بار می‌برند. برای سفر به دهات یا مرز، کرایه کردن موتر با راننده ساده‌ترین گزینه است.