میدان‌شهر

میدان‌شهر مرکز ولایت میدان وردک و شهری در ارتفاع حدود ۲۲۳۰ متر در درهٔ میدان است که حدود ۴۰ کیلومتر در جنوب‌غرب کابل قرار دارد. شاهراه کابل–کندهار از میان آن می‌گذرد و شهر در امتداد این سرک و در اطراف دوراهی راه غرب به سوی جلریز و بامیان رشد کرده است. میدان‌شهر مرکز ولایتی کوچکی است که از بازاری مرکزی در امتداد شاهراه، ادارات دولتی ولایت و مکتب‌ها، و محله‌های رهایشی با حویلی‌های دیواردار خانوادگی تشکیل شده است که به سوی باغ‌ها و کشتزارها گسترده‌اند. کوه‌ها از هر سو سر برافراشته‌اند و ستیغ‌های بلندشان بیشتر ماه‌های سال پوشیده از برف است، و بخش بالایی دریای کابل، که هنوز جویبار کوهستانی جوانی است، در نزدیکی از میان دره می‌گذرد. میدان‌شهر آبدات تاریخی مهمی ندارد و بیشتر مسافران آن را تنها به‌عنوان توقفگاهی در راه جنوب یا غرب می‌شناسند. با این حال، این شهر آشنایی خوبی با سرزمین زراعتی اطراف کابل فراهم می‌کند: بازار آن در فصلش از سیب، زردآلو و چارمغز پرجنب‌وجوش است و شهر نقطهٔ آغاز مناسبی برای رفتن به درهٔ جلریز و سرکی است که از کوتل اونی به سوی بامیان می‌گذرد.

درهٔ میدان، که بر راه کهن میان کابل و غزنی قرار دارد، از دیرباز مسکون و زیر کشت بوده است، اما شهر کنونی بیشتر نوساز است. نام آن از پیوند نام دره، «میدان» به معنای دشت باز، با واژهٔ «شهر» ساخته شده است، و این شهر به‌عنوان مرکز اداری و بازار قریه‌های اطراف رشد کرد. ساخته شدن شاهراه پختهٔ کابل–کندهار در دههٔ ۱۹۶۰ میلادی رفت‌وآمد، تجارت و ساختمان‌های تازه را به همراه آورد و این شهر مرکز ادارهٔ ولایتی وردک شد. از آن پس شهر با بازارها، ادارات و خانه‌های تازه در امتداد شاهراه و سرک جلریز پیوسته گسترش یافته است. این منطقه در دهه‌های اخیر از جنگ و ناآرامی متأثر بوده و بخش بزرگی از ساختمان‌های کنونی شهر تازه‌ساز است.

پشتو زبان اصلی میدان‌شهر است و دری، به‌ویژه از سوی مردم ولسوالی‌های غربی و تاجران و کارمندان دولت، به‌طور گسترده گفته و فهمیده می‌شود. بیشتر باشندگان شهر مسلمان سنی‌اند و جمعه روز نماز در مسجدهای اصلی و دید و بازدید خانوادگی است. این شهر به‌عنوان مرکز ولایت، مردم را از سراسر وردک، از دره‌های شرقی تا بلندی‌های بهسود، به سوی خود می‌کشاند و بازار، ادارات و مکتب‌های آن ایشان را گرد هم می‌آورد. سماوارهای کنار شاهراه کانون‌های اجتماعی مردان و منبع خبرهای راه‌اند. عروسی‌ها، عید و نوروز با گردهمایی‌های بزرگ خانوادگی تجلیل می‌شوند، و در بهار خانواده‌ها با پدیدار شدن شگوفه‌ها در باغ‌های اطراف شهر به میله می‌روند.

میدان‌شهر در دره‌یی پهن و بلند قرار دارد که کوه‌های برهنه آن را در میان گرفته‌اند؛ ستیغ‌های این کوه‌ها بسیار بلندتر از بستر دره‌اند و از اواخر خزان تا بهار برف دارند. هوا رقیق، خشک و صاف است و شب‌ها حتی در تابستان خنک‌اند. بستر دره به‌گونهٔ فشرده زیر کشت است. جوی‌های آبیاری آب دریا و جویبارهای کوهستانی را از میان باغ‌های سیب و زردآلو، درختان چارمغز و کشتزارهای گندم، جواری و سبزی می‌گذرانند، و ردیف‌های سفیدار و بید مسیر جوی‌ها و کوچه‌ها را نشان می‌دهند. بالاتر از زمین‌های آبی، دامنه‌ها خشک و سنگلاخ‌اند، گله‌ها در آن‌ها می‌چرند و پس از باران بهاری برای مدت کوتاهی سبز می‌شوند. برف ممکن است در بیشتر روزهای زمستان در خود شهر باقی بماند.

بازار میدان‌شهر جای دیدن محصولات وردک است. در اواخر تابستان و خزان سیب دره‌های اطراف و جلریز روی دکه‌ها و کراچی‌ها انبار می‌شود، در کنار زردآلو، چارمغز، کچالو و سبزی، و میوهٔ خشک و مغزیجات در سراسر زمستان فروخته می‌شود. غذاخانه‌های کنار شاهراه به جریان پیوستهٔ مسافران خدمت می‌کنند و کباب ذغالی، چپلی کباب، قابلی پلو، شوربا و نان تازهٔ تنوری را با چای سبز و سیاه عرضه می‌کنند. در خانه، خانواده‌ها برای مهمانان منتو و آشک می‌پزند و لبنیاتی مانند ماست، قروت و دوغ بخشی از غذای روزمره است. در زمستان، قورمه‌های مقوی و غذاهای گوشت خشک‌شده رایج است.

میدان‌شهر صنایع دستی ویژهٔ خود را ندارد و بازار آن بازاری کاری است، نه جای خرید یادگاری. دکان‌ها تکه، لباس، بوت، لوازم خانه، افزار زراعتی و مواد ساختمانی را همراه با کالاهای آورده‌شده از کابل و محصولات ولایت می‌فروشند. بافته‌های پشمی بلندی‌های بهسود، مانند گلیم، خورجین و توپ‌های برک، گاهی به بازار می‌رسد، همچنان کلاه‌ها و لباس‌های گلدوزی‌شده‌یی که زنان قریه‌های اطراف می‌سازند. خیاطان بازار پیراهن و تنبان و واسکت را به فرمایش می‌دوزند. بازدیدکنندگانی که در پی قالین و صنایع دستی گوناگون‌تری هستند، در کابل چیزهای بسیار بیشتری می‌یابند.

خوش‌آب‌وهواترین ماه‌ها در میدان‌شهر ثور و جوزا و نیز سنبله و میزان است. بهار دیرتر از کابل می‌رسد؛ باغ‌ها در حمل و ثور شگوفه می‌کنند و دره سبز می‌شود، و اوایل تابستان معتدل و آفتابی است. سرطان و اسد به لطف ارتفاع، روزها گرم و شب‌ها خنک است. سنبله و میزان فصل چیدن سیب، آسمان صاف و صبح‌های سرد و تازه است و بازار در شلوغ‌ترین حالت خود قرار دارد. زمستان‌ها تقریباً از قوس تا حوت سرد و برفی است و برف و یخ می‌تواند رفت‌وآمد را در شاهراه آهسته سازد و سرک کوتل اونی به سوی بامیان را ببندد. در هر فصل سال، داشتن لباس گرم پس از تاریک شدن هوا به کار می‌آید.

میدان‌شهر بر شاهراه کابل–کندهار حدود ۴۰ کیلومتر از کابل فاصله دارد، یعنی نزدیک به یک ساعت راه با موتر، بسته به ترافیک بیرون رفتن از پایتخت. سرک از حومه‌های جنوب‌غربی کابل بیرون می‌رود و با شیب ملایم به درهٔ میدان بالا می‌رود. از میدان‌شهر، شاهراه به سوی جنوب تا غزنی، در حدود ۱۱۰ کیلومتر و نزدیک به دو ساعت راه، و از آن‌جا تا کندهار ادامه می‌یابد. به سوی غرب، سرکی که از درهٔ جلریز بالا می‌رود و از کوتل‌های اونی و حاجی‌گک می‌گذرد، پس از حدود ۱۴۰ کیلومتر به بامیان می‌رسد؛ سفری چهار ساعته یا بیشتر که در زمستان می‌تواند دشوار باشد. موترهای مسافربری هر دو راه از این شهر می‌گذرند. وضعیت سرک‌ها و شرایط محلی تغییر می‌کند، از این رو مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاه شوند.

میدان‌شهر تنها چند هوتل و مهمانخانهٔ ساده دارد که بیشتر در نزدیکی شاهراه و بازار مرکزی قرار دارند. این‌ها به مسافران افغان، تاجران و کارمندان دولت خدمت می‌کنند و امکاناتشان ساده است؛ گرمی اتاق و آب گرم به فصل و برق بستگی دارد. چون کابل تنها حدود یک ساعت راه فاصله دارد، بیشتر بازدیدکنندگان برای یک روز می‌آیند و شب به پایتخت برمی‌گردند که گزینه‌های اقامت در آن‌جا بسیار بیشتر است. مسافرانی که به سوی بامیان یا غزنی می‌روند معمولاً به جای توقف به راه خود ادامه می‌دهند. کسانی که باید مدت بیشتری در این منطقه بمانند، معمولاً مهمان خانواده‌های محلی می‌شوند یا از پیش از راه آشنایان جای اقامت می‌گیرند.

مرکز میدان‌شهر در امتداد شاهراه گسترده است، اما خود بازار را به آسانی می‌توان پیاده گشت. رکشاها (زرنج) و تکسی‌های محلی مردم را میان بازار، ادارات دولتی و محله‌های دورتر جابه‌جا می‌کنند. منی‌بس‌ها و تکسی‌های مسافربری کابل به‌طور مکرر از اده‌های کنار شاهراه حرکت می‌کنند و به‌ویژه صبح‌ها به‌سرعت پر می‌شوند؛ موترهای میان کابل و غزنی نیز برای پیاده و سوار کردن مسافران توقف می‌کنند. موترهای سراچه و منی‌بس‌های مسافربری به سوی غرب به درهٔ جلریز و دیگر مراکز ولسوالی‌ها می‌روند. برای دیدن باغ‌ها و دره‌های فرعی، کرایه کردن موتر با دریور برای یک روز عملی‌ترین گزینه است.