مهترلام

مهترلام مرکز ولایت لغمان و شهر اصلی آن است. این شهر در لبهٔ شمالی دشت لغمان، نزدیک جایی که دریاهای علینگار و علیشنگ به هم می‌رسند، قرار دارد و کوه‌ها در پشت آن در شمال با شیب تند بالا می‌روند. جلال‌آباد از راه زمینی حدود ۴۵ کیلومتر در جنوب‌شرق آن است و شاهراه اصلی کابل به جلال‌آباد با رانندگی کوتاهی در جنوب آن قرار دارد. این شهر اندازهٔ کوچکی دارد. مرکز آن مجموعه‌ای از کوچه‌های بازار است که دکان‌ها، کارگاه‌ها و چایخانه‌ها در دو سویشان صف کشیده‌اند و در اطراف آنها ادارات دولتی، مکتب‌ها، مسجدها و گذرهای رهایشی با حویلی‌های دیواردار خانوادگی قرار دارند. آن سوتر، شهر با کشتزارها و باغ‌ها درمی‌آمیزد و مرز میان شهر و روستا چندان روشن نیست. مهترلام نام خود را از زیارتگاه مهترلام بابا، شناخته‌شده‌ترین نشانهٔ شهر، گرفته است. این شهر به‌عنوان مقر ادارهٔ ولایت و بازار دره‌های اطراف، دهقانان، بازرگانان و کارمندان دولت را از سراسر لغمان به خود می‌کشاند و بازارش در صبح‌ها از همیشه شلوغ‌تر است. برای بازدیدکنندگان، مهترلام جایی است برای دیدن زندگی روزمره در یک شهر کوچک شرق افغانستان، زیارت آرامگاه، و آغاز سفر به دره‌های سبز علینگار و علیشنگ.

بنا بر روایت محلی، زیارتگاهی که مهترلام در پیرامون آن شکل گرفت، آرامگاه لام یا لمک، پدر حضرت نوح، است و نام شهر از پیوستن نام او به واژهٔ «مهتر»، لقبی به معنای بزرگ یا سرور، ساخته شده است. خاستگاه آن هرچه باشد، این آرامگاه از دیرباز محل زیارت بوده و آبادی‌ای در کنار آن پدید آمده است. ناحیهٔ گسترده‌تر پیرامون آن پیشینه‌ای دراز و مکتوب دارد، اما رشد مهترلام به‌عنوان یک شهر نسبتاً تازه است. این شهر در قرن بیستم میلادی به‌عنوان مرکز اداری لغمان گسترش یافت؛ در این دوره ادارات دولتی، مکتب‌ها و دیگر خدمات در آن بنیاد گذاشته شد و بازارش برای خدمت به دره‌های اطراف بزرگ‌تر شد. این شهر نیز مانند بخش بزرگی از منطقه از جنگ‌های دهه‌های اخیر آسیب دیده است. با این همه، رشد آن ادامه یافته است، چون خانواده‌هایی از دره‌ها برای نزدیکی به مکتب‌ها، بازارها و خدمات در آن ساکن شده‌اند.

پشتو زبان اصلی مهترلام است و در میان کسانی که از دره‌های اطراف می‌آیند، زبان پشه‌یی به‌فراوانی شنیده می‌شود؛ بسیاری از بازرگانان و کارمندان دولت دری را می‌فهمند. این شهر محافظه‌کار و خانواده‌محور است و بیشتر زندگی اجتماعی در درون حویلی‌های خانوادگی، در مسجدها و در چایخانه‌های بازار می‌گذرد. زیارتگاه مهترلام بابا، بیرون از مسجدها، کانون زندگی دینی شهر است. همانند بسیاری از زیارتگاه‌های افغانستان، زائران برای دعا، نذر و تقسیم غذا به آنجا می‌آیند و رفت‌وآمد در روزهای جمعه و عیدهای دینی بیشتر می‌شود. از بازدیدکنندگان انتظار می‌رود لباس پوشیده بپوشند و از رفتار کسانی که در اطرافشان‌اند، پیروی کنند. نماز عید و جشن‌های آن اوج رویدادهای سال است. عروسی‌ها با موسیقی و رقص اتن برگزار می‌شوند و کرکت و والیبال در زمین‌های باز اطراف شهر، به‌ویژه در شام‌های طولانی و گرم، بازی می‌شود.

مهترلام در کف کم‌شیب دره، در ارتفاعی اندکی بیش از ۷۰۰ متر، جایی قرار دارد که دریاهای علینگار و علیشنگ تنگه‌های باریک‌ترشان را پشت سر می‌گذارند و در دشت پهن می‌شوند. کوه‌های پرشیب و بیشتر برهنه در شمال، نزدیک شهر سر برمی‌آورند و در روزهای صاف قله‌های برفی رشته‌کوه‌های بلندتر در آن سویشان دیده می‌شود. شهر را سبزه فرا گرفته است. جوی‌های آبیاری که از دریاها جدا می‌شوند، شالیزارها، کشتزارهای گندم و باغ‌های مرکبات، توت و انار را تا لب بازار آب می‌دهند و درختان در کنار بسیاری از کوچه‌ها صف کشیده‌اند. کرانه‌های دریا، با پشته‌های سنگ‌ریزه، بیدها و سفیدارهایش، جای محبوبی برای قدم زدن و میله است. به سبب پستی و گرمی این محیط، درختان مالته و دیگر گیاهان سرزمین‌های گرم‌تر در کنار کشت‌های آشنای فلات، مانند گندم و جواری، می‌رویند.

بازار مهترلام آینهٔ محصولات دره‌های اطراف آن است. برنج، که بخش بزرگ آن در همین جا کشت می‌شود، بوری‌بوری فروخته می‌شود و در کنار آن سبزیجات تازه، مرکبات در زمستان، توت و زردآلو در آغاز تابستان، و چارمغز و عسلی که از ولسوالی‌های شمالی آورده می‌شود، به فروش می‌رسد. چایخانه‌ها و رستورانت‌های کوچک مرکز شهر غذاهای ساده و سیرکننده می‌دهند: برنج با گوشت یا لوبیا، قورمه‌های گوناگون، کبابی که روی ذغال پخته می‌شود و نان تازه از نانوایی‌های شهر. چپلی‌کباب و بولانی از خوراکی‌های محبوب است و ماهی سرخ‌شده در ماه‌های خنک‌تر پیدا می‌شود. چای سبز نوشیدنی همیشگی است که با بوره، شیرینی یا توت خشک داده می‌شود، و دوغ در گرمای تابستان غنیمت است. در خانه‌های مردم، چنان‌که رسم مهمان‌نوازی است، ممکن است قابلی پلو و چند نوع غذا یکجا پیش مهمان گذاشته شود.

بازار مهترلام بیشتر کاربردی است تا تزئینی. دکان‌های آن بیشتر تکه، لباس، بوت، ظروف آشپزخانه، ابزارهای کشاورزی و کالاهایی را می‌فروشند که از جلال‌آباد، کابل و پاکستان آورده می‌شود، همراه با محصولات دره‌های اطراف. برخی کارهای محلی هم پیدا می‌شود. نجاری‌ها دروازه، چوکات کلکین، چپرکت و فرنیچر ساده می‌سازند که گاهی کنده‌کاری‌هایی به سبک دره‌های شمالی دارد، و آهنگران ابزارها را ترمیم می‌کنند و چاقو و اجناس فلزی خانه می‌سازند. خیاطان پیراهن و تنبان را به فرمایش می‌دوزند و کلاه‌ها و شال‌های گلدوزی‌شده در چند دکان فروخته می‌شود. بازار ویژهٔ صنایع دستی وجود ندارد و بازدیدکنندگانی که به قالین، زیورات یا دیگر صنایع دستی شناخته‌شدهٔ افغانستان علاقه دارند، در جلال‌آباد یا کابل گزینه‌های بسیار بیشتری خواهند یافت.

ارتفاع کم مهترلام به آن آب‌وهوایی گرم بخشیده است. زمستان‌ها معتدل است، با روزهای آفتابی، شب‌های خنک و یخبندانی که تنها گاه‌گاهی پیش می‌آید، در حالی که تابستان‌ها طولانی و گرم است و از جوزا تا اسد دمای بعدازظهر اغلب از ۳۵ درجهٔ سانتی‌گراد بالاتر می‌رود. بهترین زمان‌های سفر بهار و خزان است. از حمل تا ثور باغ‌ها و کشتزارهای اطراف شهر سبز و پرشکوفه‌اند، دریاها پرآب‌اند و هوا گرم است بی‌آن‌که آزاردهنده باشد؛ نوروز در اول حمل زمان خوبی برای بیرون رفتن است. ماه‌های میزان و عقرب آسمان صاف و کار برداشت حاصل در کشتزارهای اطراف را با خود می‌آورند. سفر در زمستان نیز در خود شهر آسوده است، هرچند دره‌های کوهستانی شمال ممکن است سرد و برف‌گیر باشند. در اوج تابستان، بهتر است کارهای بیرون از خانه به صبح زود و شام محدود شود.

مهترلام بر سر سرکی قرار دارد که در سه‌راهی قرغه‌یی از شاهراه اصلی کابل به جلال‌آباد جدا می‌شود و به‌سوی شمال می‌رود. رانندگی حدود ۱۵۰ کیلومتری از کابل نزدیک به سه ساعت و سفر حدود ۴۵ کیلومتری از جلال‌آباد نزدیک به یک ساعت طول می‌کشد. تکسی‌های مسافربری و منی‌بس‌ها از جلال‌آباد و کابل به اده‌های موتر شهر می‌رسند و هر وقت پر شوند، دوباره حرکت می‌کنند. از مهترلام سرک‌ها به‌سوی شمال به دره‌های علینگار و علیشنگ ادامه می‌یابند و راه رسیدن به مراکز ولسوالی‌ها و، دورتر از آن، به راه‌های کوهستانی منتهی به نورستان را باز می‌کنند. این شهر میدان هوایی ندارد؛ نزدیک‌ترین میدان هوایی در جلال‌آباد است. وضعیت سرک‌ها و شرایط محلی تغییر می‌کند، از این رو مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاه شوند.

مهترلام تنها چند جای اقامت دارد. هوتل‌ها و مهمانخانه‌های ساده در بازار مرکزی و نزدیک آن و در امتداد سرک اصلی ورودی شهر یافت می‌شوند و اتاق‌های ابتدایی‌ای دارند که بازرگانان، رانندگان و کسانی که برای کار رسمی می‌آیند، از آنها استفاده می‌کنند. برخی از آنها رستورانت دارند یا می‌توانند غذا فراهم کنند. کیفیت آنها ساده است: تشناب مشترک، برق گاه‌به‌گاه و آب گرم محدود رایج است و در گرمای تابستان داشتن ایرکاندیشن تضمین نیست. بسیاری از بازدیدکنندگان ترجیح می‌دهند در جلال‌آباد، به فاصلهٔ یک ساعت، بمانند و برای یک روز به مهترلام بیایند. بازدیدکنندگانی که در این شهر پیوند خانوادگی یا کاری دارند، بنا بر سنت نیرومند مهمان‌نوازی محلی، اغلب در خانه‌های شخصی پذیرایی می‌شوند.

مهترلام آن‌قدر کوچک است که بازار مرکزی و اطراف زیارتگاه را می‌توان پیاده گشت. رکشاهای موتری رایج‌ترین وسیله برای پیمودن فاصله‌های طولانی‌تر در شهر و رسیدن به گذرهای دورتر است و در سرک‌های اصلی می‌توان با اشارهٔ دست آنها را نگه داشت. تکسی‌های مسافربری و منی‌بس‌ها در اده‌های نزدیک مرکز شهر برای جلال‌آباد، سه‌راهی شاهراه و مراکز ولسوالی‌ها گرد می‌آیند، و موترهای پیکپ مسافر و بار را به بالای دره‌ها می‌برند. باشندگان شهر به‌فراوانی از موترسایکل استفاده می‌کنند. موتر شخصی با راننده، که از راه هوتل یا آشنایان محلی فراهم می‌شود، عملی‌ترین راه برای سفرهای یک‌روزه به دره‌های علینگار و علیشنگ است.