پنجشیر

ولایت پنجشیر در اصل یک درهٔ دراز با شاخه‌های فرعی آن است که در شمال‌شرق کابل عمیقاً در دل هندوکش کنده شده است. دریای پنجشیر بیش از ۱۰۰ کیلومتر در طول این دره جریان دارد، از کوتل‌های بلند در شمال‌شرق تا تنگی باریکی نزدیک گلبهار، جایی که کوه‌ها را به سوی دشت‌های پروان و کاپیسا ترک می‌کند. در دو سوی دره قله‌هایی بسیار بلندتر از ۵۰۰۰ متر سر برافراشته‌اند. از جملهٔ همسایگان این ولایت، پروان و کاپیسا در جنوب‌غرب، بغلان در شمال‌غرب، بدخشان در شمال‌شرق و نورستان در شرق‌اند. قریه‌های سنگی و خشتی در امتداد بستر دره صف کشیده‌اند و در میان کشتزارهای پله‌پله و درختان توت، چارمغز و زردآلو از دامنه‌های پایینی بالا رفته‌اند. مراکز ولسوالی‌ها، از جمله عنابه، رخه، بازارک (مرکز ولایت)، خنج و پریان، در امتداد دریا رو به بالا قرار گرفته‌اند، و دره‌های فرعی مانند شتل به دل کوه‌ها راه می‌برند. پنجشیر به دریای زلال و تندرویی که در کنار سرک جریان دارد، به زمردی که از دره‌های فرعی آن استخراج می‌شود، و به کوتل‌های سر دره، یعنی کوتل انجمن به سوی بدخشان و کوتل خاواک به سوی اندراب، شناخته می‌شود که قرن‌ها این دره را به گذرگاهی از میان کوه‌ها تبدیل کرده بودند. بازدیدکنندگان برای منظره‌های کوهستانی، پیاده‌روی در دره‌های فرعی و میله‌گاه‌های کنار دریا به این‌جا می‌آیند.

درهٔ پنجشیر از روزگار باستان گذرگاهی از هندوکش بوده است و لشکرها و بازرگانان از کوتل‌های آن برای رفت‌وآمد میان حوزهٔ کابل و دشت‌های شمال استفاده کرده‌اند. در نخستین قرن‌های اسلامی، این دره به معدن‌های نقره‌اش شهرت داشت که جغرافیادانان سده‌های میانه آن‌ها را توصیف کرده‌اند و برای دره ثروت به همراه آوردند. نام آن به معنای «پنج شیر» است. روایت محلی آن را به پنج برادر از اولیای خدا پیوند می‌دهد که گفته می‌شود برای سلطان محمود غزنوی بندی ساخته بودند. پنجشیر قرن‌ها بخشی از حوزهٔ کابل و بعدها بخشی از ولایت پروان بود تا این‌که در سال ۲۰۰۴ میلادی ولایتی جداگانه شد. در اواخر قرن بیستم میلادی این دره شاهد جنگ‌های طولانی بود و لاشه‌های زره‌پوش‌های آن دوران هنوز در برخی جاها کنار سرک افتاده‌اند.

دری زبان روزمرهٔ پنجشیر است و بیشتر باشندگان آن مسلمان سنی‌اند. زندگی قریه‌یی به‌هم‌پیوسته است و بر محور خانواده‌های گسترده، مسجد و سال زراعتی شکل گرفته است، و مهمان‌نوازی مایهٔ عزت و افتخار است. بسیاری از خانواده‌ها خویشاوندانی در کابل، پروان و کاپیسا نیز دارند و مردم با تغییر فصل‌ها میان دره و شهر رفت‌وآمد می‌کنند. مردم برای دعا و در روزهای رخصتی به زیارتگاه‌های محلی، که اغلب بر دامنه‌های بالای قریه‌ها قرار دارند، سر می‌زنند. نوروز و دو عید با دید و بازدید خانوادگی و میله در کنار دریا و در باغ‌ها تجلیل می‌شود، و عروسی‌ها که بیشتر پس از حاصل‌برداری برگزار می‌شوند، همهٔ قریه را گرد هم می‌آورند. مانند بیشتر نقاط افغانستان، شعر دری در این‌جا بسیار دوست داشته و خوانده می‌شود.

پنجشیر نمونهٔ کامل یک درهٔ هندوکش است: بستری باریک از کشتزارها و باغ‌ها در کنار دریایی تند و زلال، که دامنه‌های پرشیب و سنگی تا برف‌زارها و قله‌های بلند آن را در میان گرفته‌اند. ارتفاع بستر دره از حدود ۱۶۰۰ متر در نزدیکی دهانهٔ آن تا بسیار بیشتر از ۲۵۰۰ متر در بخش‌های بالایی می‌رسد و کوتل‌های سر دره از این هم بلندترند. دریای پنجشیر که از برف و یخ آب می‌گیرد، در سراسر سال سرد و تند جریان دارد و در فصل آب شدن برف‌ها در بهار می‌غرد. جویبارهای فرعی از دره‌های آویزان فرو می‌ریزند، و دریا در برخی جاها، به‌ویژه نزدیک دهانهٔ دره، از تنگی‌های باریک می‌گذرد. کشتزارهای پله‌پلهٔ گندم و جواری، باغ‌های توت و چارمغز، و بیدها و سفیدارهای کنار آب نوارهای سبزی در برابر کوه‌های برهنه پدید می‌آورند، و در تابستان گوسفندان و بزها در چراگاه‌های بلند بالای قریه‌ها می‌چرند.

توت میوهٔ پنجشیر است. توت در اوایل تابستان می‌رسد و سبد سبد تازه خورده می‌شود، و بخش بزرگی از حاصل برای زمستان روی بام‌ها خشک می‌شود. توت خشک را با چارمغز می‌کوبند و تلخان می‌سازند، خوراکی فشرده و شیرین که ماه‌ها نگه داشته می‌شود و در سفرها همراه برده می‌شود. چارمغز، زردآلو، سیب و انگور پایین دره نیز اهمیت دارند. دریا ماهی فراهم می‌کند که اغلب سرخ می‌شود و در کنار آب خورده می‌شود، و خانواده‌های قریه‌های بلند از شیر گله‌های خود لبنیات می‌سازند: ماست، دوغ، قروت و مسکه. غذای روزمره بر محور نان تنوری، قابلی پلو برای مهمانان، شوربا و غذاهایی از لوبیا و سبزی می‌چرخد، و در زمستان شب‌ها میوهٔ خشک و مغزیجات با چای سبز خورده می‌شود.

پنجشیر بیش از همه به زمرد خود شناخته می‌شود که در دره‌های فرعی مانند خنج استخراج می‌شود و به رنگ سبز سیر خود شهرت دارد. سنگ‌های خام و تراش‌خورده در خود دره و در کابل خرید و فروش می‌شوند؛ خریداران باید در مورد کیفیت و منشأ سنگ دقت کنند، و ممکن است مقرراتی برای صادر کردن سنگ‌های قیمتی وجود داشته باشد. دیگر صنایع دستی خانگی‌اند. زنان کلاه، پارچه و لباس را گلدوزی می‌کنند، و خانواده‌ها از پشم گله‌های خود برای زمستان‌های دراز جوراب، دستکش، کلاه و کمپل‌های سادهٔ پشمی می‌بافند. این‌ها به شمار اندک در بازارهای بازارک و رخه، در کنار توت خشک، چارمغز و کالاهای روزمره‌یی که از کابل آورده می‌شود، فروخته می‌شوند.

دره از اوایل ثور تا میزان در بهترین حالت خود است. بهار شگوفه‌ها را می‌آورد و دریا با آب برف‌ها پرآب و طغیانی می‌شود، هرچند کوتل‌های بالایی تا مدتی در تابستان زیر برف می‌مانند. جوزا و سرطان فصل توت، گرم و سبز است، و دره‌های فرعی بلند و چراگاه‌ها برای پیاده‌روی قابل دسترسی می‌شوند. سنبله و میزان صاف و خنک‌اند؛ سفیدارها و درختان چارمغز رنگ خزانی به خود می‌گیرند و حاصل کشتزارها برداشته می‌شود. زمستان دراز و سرد است: برف سنگین تقریباً از قوس تا حوت می‌بارد، برفکوچ‌ها ممکن است سرک را در بالای دره ببندند و آهنگ زندگی آهسته می‌شود. کوتل‌های انجمن و خاواک تنها در ماه‌های تابستان برای سفر باز هستند.

برای رسیدن به دره از کابل، از شاهراه شمال از راه کوهدامن به سوی چاریکار و سپس از راه جبل‌السراج یا از میان دشت به سوی شرق تا گلبهار می‌روند، جایی که سرک به تنگی دهانهٔ دره وارد می‌شود. بازارک، مرکز ولایت، حدود ۱۳۰ کیلومتر از کابل فاصله دارد، یعنی نزدیک به دو و نیم تا سه ساعت راه با موتر، و سرکی پخته از آن‌جا به سوی بالای دره ادامه دارد. دهانهٔ دره از چاریکار حدود نیم ساعت فاصله دارد. در سر دره، راه‌های ناهموار از کوتل انجمن به درهٔ کوکچه در بدخشان و از کوتل خاواک به اندراب در بغلان می‌گذرند؛ هر دو کوتل بلند هستند، تنها در تابستان باز می‌شوند و برای موترهای مقاوم یا سفر پیاده مناسب‌اند. وضعیت سرک‌ها و شرایط محلی تغییر می‌کند، از این رو مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاه شوند.

جای اقامت در پنجشیر محدود است. در بازارک و پایین دره در اطراف رخه چند مهمانخانه و هوتل ساده وجود دارد که بیشتر بازدیدکنندگان افغان در سفرهای آخر هفته و رخصتی‌ها از کابل از آن‌ها استفاده می‌کنند، و برخی میله‌گاه‌های کنار دریا در پایین دره در تابستان غذا عرضه می‌کنند. بالاتر در دره و در دره‌های فرعی هوتل رسمی وجود ندارد، و مسافرانی که شب می‌مانند معمولاً مهمان خانه‌های قریه می‌شوند که از پیش از راه آشنایان محلی ترتیب داده می‌شود. بسیاری از بازدیدکنندگان کابلی تنها برای یک روز می‌آیند، زیرا رفتن به پایین دره و برگشتن از آن در یک روز طولانی ممکن است. در همه جا باید انتظار امکانات ابتدایی را داشت.

منی‌بس‌ها و تکسی‌های مسافربری میان کابل و درهٔ پنجشیر، و میان گلبهار، رخه، بازارک و مراکز ولسوالی‌های بالایی رفت‌وآمد می‌کنند و وقتی پر شوند حرکت می‌کنند. این رفت‌وآمدها در پایین دره بیشتر است و بالاتر از بازارک، به‌ویژه در زمستان، کمتر می‌شود. موتر شخصی با دریور عملی‌ترین راه برای گشتن در دره است و امکان توقف در جاهای تماشایی، زیارتگاه‌ها و میله‌گاه‌های کنار دریا را فراهم می‌کند. موترهای سراچهٔ مسافربری به دره‌های فرعی که سرک‌هایشان ناهموار است می‌روند. آن سوی پایان سرک، مردم پیاده می‌روند و خرها و اسپ‌ها بار را به قریه‌های بلند و چراگاه‌های تابستانی می‌برند، همان‌گونه که در راه‌های کوتل‌ها نیز چنین است.