پل علم

پل علم مرکز ولایت لوگر و شهر بازاری و اداری کوچکی در دره لوگر است. این شهر بر شاهراه کابل به گردیز، حدود ۶۵ کیلومتر در جنوب کابل و در ارتفاع حدود ۱۹۰۰ متر قرار دارد؛ کشتزارهای آبی و باغ‌ها آن را در بر گرفته‌اند و تپه‌های خشک در آن سو سر برافراشته‌اند. شهر در امتداد شاهراه ساخته شده است. بازار اصلی آن با دکان‌ها، کارگاه‌ها، چایخانه‌ها و رستورانت‌های کنار سرک تا مسافتی در کنار راه کشیده شده و ادارات دولتی، مکتب‌ها، مسجدها و ساحه‌های مسکونی در پشت آن گسترده‌اند. قلعه‌های دیوارکشی‌شده، کشتزارها و باغ‌ها تا لبه‌های شهر می‌رسند و قریه‌های اطراف برای تجارت، خدمات و ترانسپورت به پل علم وابسته‌اند. برای بیشتر مسافران، پل علم ایستگاهی در راه کابل و جنوب‌شرق است؛ جایی برای غذا خوردن، تیل‌گیری یا عوض کردن موتر. این شهر نمایی از زندگی روزمره یک شهر ولایتی نزدیک پایتخت را نشان می‌دهد و نقطه آغاز طبیعی برای دیدن قریه‌های کشاورزی و دره‌های فرعی لوگر است. شهر بنای تاریخی شناخته‌شده‌ای از آن خود ندارد و جذابیتش در بازار و محیط پیرامون آن است.

درباره تاریخ آغازین پل علم اندک نوشته شده است. جایگاه آن بر سر راه کابل و گردیز آن را به توقفگاهی طبیعی بدل کرد و نامش با واژه «پل» آغاز می‌شود که در دری و پشتو هر دو به همین معنا به کار می‌رود. به عنوان مرکز حکومت ولایتی، شهر با ادارات، مکتب‌ها و خدماتی که با این نقش همراه است رشد کرده و اکنون مردمی از سراسر لوگر را به خود جذب می‌کند. مانند بیشتر ولایت، شهر و اطراف آن نیز از جنگ‌های دهه‌های اخیر آسیب دیده‌اند. دره بزرگ‌تر ریشه‌های کهن‌تری دارد. جاهای بودایی مانند مس عینک، میان این شهر و کابل، نشان می‌دهند که منطقه در هزارهٔ اول میلادی مسکونی و آباد بوده است، و کشتزارهای اطراف پل علم قرن‌هاست که کشت می‌شوند.

پشتو زبان اصلی پل علم است و دری در بازار و ادارات دولتی به‌خوبی فهمیده می‌شود. بیشتر باشندگان مسلمان سنی‌اند و مسجدهای شهر در نماز جمعه و ماه رمضان پررفت‌وآمدند؛ در رمضان بازار پس از غروب آفتاب از همیشه پررونق‌تر است. زندگی شهر پیوند تنگاتنگی با قریه‌های اطراف دارد: دهقانان برای فروش محصولات و خرید مایحتاج به شهر می‌آیند و رویدادهای خانوادگی مانند عروسی‌ها خویشاوندان را از سراسر ولسوالی گرد هم می‌آورند. دو عید رخصتی‌های اصلی‌اند که با لباس نو، دید و بازدید و غذاهای مشترک همراه‌اند. جوانان در زمین‌های باز حاشیه شهر کرکت و فوتبال بازی می‌کنند و مکتب‌ها شاگردانی را از قریه‌های اطراف به خود می‌کشند.

پل علم بر کف کم‌شیب دره لوگر قرار دارد، جایی که جوی‌های آبیاری کشتزارهای گندم، جواری و سبزی و باغ‌های درختان میوه را آب می‌دهند. ردیف‌های سفیدار و بید جوی‌ها و مرز قریه‌ها را نشان می‌دهند. تپه‌های برهنه و قهوه‌ای در نزدیکی شهر سر برمی‌آورند و کوه‌های بلندتر در دوردست بیشتر زمستان برف دارند. تضاد میان کف سبز دره و دامنه‌های خشک در بهار و اوایل تابستان از همیشه آشکارتر است. پیرامون شهر چشم‌انداز کشاورزی زنده‌ای است و نه پارک یا منطقه حفاظت‌شده، و گشتی در حاشیه شهر جوی‌های آبیاری و باغ‌هایی را نشان می‌دهد که زندگی دره به آن‌ها وابسته است.

رستورانت‌ها و چایخانه‌های کنار سرک پل علم به همان اندازه که به مردم محلی، به مسافران شاهراه نیز خدمت می‌کنند. کباب‌های ذغالی، چپلی کباب، قابلی پلو و شوربا با نان تازه غذاهای معمول‌اند که با چای سبز صرف می‌شوند. بازار در فصلش میوه و سبزی کشتزارهای اطراف را همراه با میوه خشک، مغزیجات، شیرینی و نان نانوایی‌های محلی می‌فروشد. لبنیاتی مانند ماست و دوغ، نوشیدنی ماست نمک‌دار، تازه فروخته می‌شوند. در ماه رمضان، دکه‌ها خوراکی‌های سرخ‌شده‌ای مانند پکوره و سمبوسه را برای افطار عرضه می‌کنند و برای رخصتی‌های عید شیرینی آماده می‌شود.

پل علم مرکز صنایع دستی نیست و بازارش برای نیازهای روزمره ولایت سامان یافته است. دکان‌ها پارچه، لباس آماده، بوت، لوازم خانه، ابزار کشاورزی، تیلفون همراه و کالاهای آورده‌شده از کابل را می‌فروشند. خیاطان پیراهن و تنبان را به سفارش می‌دوزند و کلاه‌فروشان کلاه‌های گلدوزی‌شده و لنگی می‌فروشند. برخی دکان‌ها قالین‌ها و پارچه‌های گلدوزی‌شده‌ای را که در قریه‌های لوگر ساخته می‌شوند، در کنار کالاهای کارخانه‌ای عرضه می‌کنند. آهنگران و فلزکاران بازار ابزار و لوازم خانه را می‌سازند و ترمیم می‌کنند و مهارت‌هایی را زنده نگه می‌دارند که به جوامع کشاورز اطراف شهر خدمت می‌کند.

بهترین ماه‌ها برای توقف در پل علم حمل و ثور است، که باغ‌های اطراف شکوفه می‌کنند و دره سبز است، و سنبله و میزان، که حاصل برداشت شده و هوا صاف و معتدل است. بعد از ظهرهای تابستان ممکن است گرم و خاک‌آلود باشد، به‌ویژه در امتداد شاهراه، هرچند شام‌ها خنک‌ترند. زمستان، از جدی تا دلو، سرد است و گاهی در شهر و بیشتر بر تپه‌های اطراف برف می‌بارد؛ شاهراه معمولاً باز می‌ماند اما در هوای بد ممکن است رفت‌وآمد کند شود. در ماه رمضان فعالیت روزانه کند می‌شود و بسیاری از رستورانت‌ها تنها پس از غروب آفتاب باز می‌شوند.

پل علم حدود ۶۵ کیلومتر در جنوب کابل بر شاهراه کابل به گردیز قرار دارد؛ راهی تقریباً یک تا یک و نیم ساعته با موتر. تکسی‌ها و منی‌بس‌های مسافربری لوگر از بخش جنوبی کابل حرکت می‌کنند و از راه محمد آغه به شهر می‌رسند. شاهراه به سوی جنوب تا گردیز در پکتیا، حدود ۶۰ کیلومتر دورتر، و از آنجا تا خوست ادامه دارد. سرک‌های محلی از شهر به سوی غرب، به برکی برک و چرخ و ولسوالی‌های روستایی می‌روند که سفر در آن‌ها کندتر است. وضع سرک‌ها و شرایط محلی تغییر می‌کند، بنابراین مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاه شوند.

جای اقامت در پل علم ابتدایی و محدود به چند هوتل و مهمانخانه ساده در امتداد شاهراه و پیرامون بازار است. اتاق‌ها ساده‌اند، اغلب با تشناب مشترک، و بیشتر کارمندان دولت، بازرگانان و راننده‌ها از آن‌ها استفاده می‌کنند. برخی رستورانت‌های کنار سرک برای مسافرانی که در میانه سفر توقف می‌کنند اتاق ساده یا جای خواب دارند. امکاناتی مانند گرمایش و آب گرم یکسان نیست، به‌ویژه در زمستان. از آنجا که کابل تنها حدود یک ساعت راه است، بیشتر گردشگران به جای ماندن در شهر، برای شب به آنجا بازمی‌گردند.

رکشاها وسیله اصلی رفت‌وآمدهای کوتاه در پل علم، در امتداد شاهراه و کوچه‌های فرعی‌اند و تکسی‌ها در نزدیکی بازار یافت می‌شوند. مرکز شهر به اندازه‌ای کوچک است که می‌توان آن را پیاده پیمود. تکسی‌ها و منی‌بس‌های مسافربری به کابل، گردیز و ولسوالی‌ها از ایستگاه‌های کنار شاهراه با پر شدن ظرفیت حرکت می‌کنند. مردم محلی به‌گستردگی از موترسایکل استفاده می‌کنند. برای دیدن قریه‌های اطراف شهر، موتر کرایی با راننده عملی‌ترین گزینه است و امکان توقف در باغ‌ها و قریه‌های کشاورزی سر راه را فراهم می‌کند.