ایبک

ایبک مرکز ولایت سمنگان است و این شهر را اغلب به نام ولایت، سمنگان می‌خوانند. ایبک در دره دریای خلم در شمال افغانستان، بر سر شاهراه اصلی میان پل خمری و مزار شریف قرار دارد و باغ‌ها و کشتزارهایی در کنار دریا و تپه‌های خشک در پیرامون آن دیده می‌شوند. شهر کوچک و فشرده است. بازار آن در امتداد سرک اصلی و کوچه‌های منشعب از آن گسترده است، با دکان‌هایی که مواد خوراکی، تکه، آهن‌آلات و کالاهای مورد نیاز قریه‌های پیرامون را می‌فروشند و رستورانت‌هایی برای مسافران گذری. ناحیه‌های رهایشی با خانه‌های خشتی و خانه‌های کانکریتی تازه‌تر، که بسیاری حویلی‌های دیواردار دارند، بر کف دره و دامنه‌های پایین گسترده‌اند و ادارات دولتی و مکتب‌ها در پیرامون مرکز شهر قرار دارند. آنچه بیشتر بازدیدکنندگان را به ایبک می‌کشاند، تخت رستم است، صومعه و ستوپه‌ای بودایی که در تپه‌ای درست بیرون از شهر کنده شده است. ستوپه‌ای تراشیده از سنگ یکپارچه کوه در میان خندقی ژرف و حلقه‌وار ایستاده است و در کنار آن، گروهی از غارهای کنده‌شده در دامنه تپه تالارها و حجره‌های صومعه را می‌ساختند. این محل گردشگاهی آسان از شهر یا توقفی در سفر میان کابل و مزار شریف است و از سر تپه چشم‌انداز گسترده‌ای بر دره دیده می‌شود.

دره ایبک از روزگار باستان مسکون بوده است و مهم‌ترین بنای تاریخی شهر به دوره بودایی آن بازمی‌گردد. تخت رستم، که معمولاً به حدود قرن‌های چهارم و پنجم میلادی نسبت داده می‌شود، صومعه‌ای فعال بود که راهبانش در غارهای کنده‌شده در تپه، گرداگرد ستوپه‌ای تراشیده از سنگ، زندگی و عبادت می‌کردند. نام آن، «تخت رستم»، بسیار دیرتر به آن داده شد و این محل را با پهلوان شاهنامه پیوند داد که داستانش ازدواج او با تهمینه را در سمنگان روایت می‌کند. پس از آمدن اسلام، ایبک شهری کاروانی بر سر راه میان بلخ و کوتل‌های هندوکش شد، جایی که مسافران و بازرگانان برای آب و توشه در آن توقف می‌کردند. در طول قرن‌ها، ایبک از بلخ یا به دست فرمانروایان محلی اداره می‌شد و در قرن نوزدهم میلادی زیر اداره دولت افغانستان درآمد. در قرن بیستم میلادی، ایبک به‌عنوان مرکز اداری سمنگان رشد کرد، به‌ویژه پس از آن‌که شاهراه امروزی میان کابل و مزار شریف از آن گذشت، و در دهه‌های اخیر نیز به گسترش خود ادامه داده است.

ازبکی و دری زبان‌های روزمره ایبک‌اند و بسیاری از باشندگان به هر دو سخن می‌گویند و پشتو و زبان‌های دیگر نیز در بازار شنیده می‌شود. بیشتر مردم مسلمان سنی‌مذهب‌اند و مسجدهای شهر و نماز جمعه گردش هفته را نشانه‌گذاری می‌کنند. داستان رستم و تهمینه به این شهر جایگاهی در سنت ادبی فارسی داده است و مردم محل اغلب از این پیوند یاد می‌کنند. مسابقه‌های بزکشی در زمستان و روزهای نوروز در نزدیکی شهر برگزار می‌شود و پهلوانی ورزش محبوبی است. در عروسی‌ها دمبوره و دوتار نواخته می‌شود و آوازهای ازبکی و دری خوانده می‌شود. در نوروز، خانواده‌ها در باغ‌های کنار دریا و بر تپه‌های پیرامون به میله می‌روند و سمنک و هفت‌میوه در خانه‌ها آماده می‌شود. در ماه رمضان، بازار شامگاهان، پس از افطار، از همه وقت پررونق‌تر است.

ایبک در دره دریای خلم قرار دارد، جایی که دره آن‌قدر پهن می‌شود که باغ‌ها، کشتزارها و باغچه‌ها کف آن را پر کنند. درختان زردآلو، توت و میوه‌های دیگر، تاک‌ها و ردیف‌های سفیدار و بید در کنار جوی‌های آبیاری صف کشیده‌اند و شهر در بهار و اوایل تابستان به‌گونه چشمگیری سبز است. گرداگرد دره، تپه‌های برهنه خاک لس از هر سو سر برآورده‌اند که در بهار برای مدت کوتاهی سبز و پرگل‌اند و در بقیه سال خشک و زرین. تپه تخت رستم، در کنار شهر، چشم‌انداز خوبی بر دره و دهات پیرامون دارد. در شمال ایبک، دریای خلم از میان تنگه‌های باریک به سوی دشت‌های بلخ ادامه می‌یابد، در حالی که در جنوب، دره به سرزمین‌های بلندتر و ناهموارتر بالا می‌رود. تپه‌ها جای کشت للمی گندم و چراگاه گوسفند و بزند.

رستورانت‌های ایبک هم به مسافران شاهراه و هم به مردم محل غذا می‌دهند و قابلی پلو، پلو ازبکی، کباب، منتو، آشک، شوربا و بولانی را با نان تنورهای بازار پیشکش می‌کنند. چای سبز با هر وعده غذا و به هر مهمانی داده می‌شود. باغ‌های دره در تابستان زردآلو، توت، انگور و میوه‌های دیگر و در سراسر زمستان خشکباب و کشمش را به بازارهای شهر می‌رسانند. لبنیات، از جمله ماست، قروت و قیماق، از قریه‌های پیرامون آورده می‌شود و خربوزه و تربوز در اواخر تابستان از دره‌های پایین‌تر می‌رسد. شیرینی‌هایی چون حلوا و جلبی در ماه‌های سردتر محبوب‌اند.

بازار ایبک کوچک است و بیشتر بازاری برای قریه‌های پیرامون است تا کانون صنایع دستی، اما کار دست خانواده‌های محلی را گرد می‌آورد. قالین و گلیمی که در قریه‌های این ولایت بافته می‌شود در اینجا فروخته می‌شود و کلاه، روی‌بالشتی و پیراهن‌هایی که زنان محلی گلدوزی کرده‌اند، در دکان‌های تکه‌فروشی یافت می‌شود. خیاطان چپن و لباس‌های سنتی را به سفارش می‌دوزند و آهنگران چاقو، ابزار و لوازم خانه می‌سازند. زین، یراق و دیگر وسایل اسپ برای چاپ‌اندازان بزکشی و دهقانان فروخته می‌شود. برای گزینه‌های بیشتر قالین و صنایع دستی، بازارهای بزرگ‌تر مزار شریف در دو ساعت راه به سوی شمال قرار دارند.

ایبک در بهار، از حمل تا جوزا، دلپذیرترین حال را دارد، هنگامی که باغ‌ها شگوفه می‌کنند، دره سبز است و تپه‌ها پوشیده از گل‌های وحشی است؛ این بهترین فصل برای پیاده رفتن به تخت رستم و گشت در دره است. نوروز با خود میله، گردش و بزکشی می‌آورد. سنبله و میزان نیز ماه‌های خوبی‌اند، با میوه تازه در بازارها، آسمان صاف و هوای معتدل. تابستان، از سرطان تا اسد، گرم و خشک است و بهتر است دیدن تخت رستم در صبح زود یا دیرگاه پسین انجام شود. زمستان، از جدی تا دلو، سرد است، با یخبندان و برفباری گاه‌گاهی، اما شهر بر سر شاهراه اصلی قرار دارد و معمولاً می‌توان به آن رسید؛ راه‌های صومعه ممکن است یخ‌زده باشند.

ایبک بر سر شاهراه اصلی میان کابل و مزار شریف قرار دارد. از کابل، سرک از کوتل سالنگ می‌گذرد، به پل خمری فرود می‌آید و به سوی غرب و شمال‌غرب تا ایبک می‌پیچد؛ حدود ۳۰۰ کیلومتر و بسته به ازدحام ترافیک و وضع کوتل، معمولاً پنج تا شش ساعت. از پل خمری تا ایبک حدود دو ساعت رانندگی است. در شمال ایبک، شاهراه دره خلم را تا شهر خلم دنبال می‌کند و سپس به سوی غرب تا مزار شریف می‌پیچد که حدود دو ساعت راه است. تکسی‌های مسافربری و بس‌های هر دو مسیر در مرکز شهر توقف می‌کنند و تخت رستم از آنجا با موتر راه کوتاهی است. ایبک میدان هوایی ندارد و مسافران از راه زمینی می‌آیند. وضع سرک‌ها و شرایط محلی تغییر می‌کند، از این رو مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاهی یابند.

ایبک شمار اندکی هوتل و مهمانخانه دارد که بیشترشان بر شاهراهی که از میان شهر می‌گذرد و پیرامون بازار قرار دارند و برای مسافرانی که از راه زمینی می‌رسند مناسب‌اند. مشتریان آن‌ها بیشتر رانندگان، تاجران و مأموران دولتی‌اند و اتاق‌ها ساده‌اند، با تشناب‌های ابتدایی و گرمایش و آب گرمی که یکسان نیست. از آنجا که مزار شریف تنها حدود دو ساعت راه دارد و گزینه‌های اقامت آن بسیار بیشتر است، بسیاری از بازدیدکنندگان تخت رستم را در سفری یک‌روزه یا در توقفی سر راه می‌بینند و جای دیگری می‌مانند. کسانی که شب را در ایبک می‌گذرانند باید چشم‌به‌راه اتاق‌های ساده و گزینه‌های اندک باشند و بهتر است پیش از پذیرفتن، اتاق را ببینند.

ایبک کوچک است و گشتن در مرکز شهر و بازار با پای پیاده آسان است. رکشاهای زرنج و تکسی‌های مسافربری در سرک اصلی و به سوی ناحیه‌های رهایشی رفت‌وآمد می‌کنند و تکسی‌های شخصی را می‌توان برای سفرهای کوتاه کرایه کرد. تخت رستم در کنار شهر قرار دارد و برای کسانی که از نیم ساعت یا بیشتر پیاده‌روی ابایی ندارند، پیاده هم می‌توان به آن رسید، یا با رکشا و تکسی راه کوتاهی است. تکسی‌های مسافربری و منی‌بس‌ها به مقصد پل خمری، خلم و مزار شریف از ایستگاه‌های کنار شاهراه، معمولاً پس از پر شدن، حرکت می‌کنند. برای سفر به ولسوالی‌های جنوبی، کرایه کردن موتر با راننده مطمئن‌ترین گزینه است.