سمنگان

سمنگان در شمال افغانستان، میان کوه‌های هندوکش و دشت‌های بلخ قرار دارد. این ولایت از شمال و غرب با بلخ، از شرق با بغلان، از جنوب با بامیان و از جنوب‌غرب با سرپل همسایه است. دریای خلم از جنوب ولایت سرچشمه می‌گیرد و از کنار ایبک، مرکز ولایت، به سوی شمال و دشت‌های بلخ جاری می‌شود و شاهراه اصلی میان پل خمری و مزار شریف از راه ایبک از این ولایت می‌گذرد. بیشتر این ولایت را تپه‌ها و کوه‌ها پوشانده‌اند. در شمال، پیرامون ایبک و حضرت سلطان، زمین آمیزه‌ای از کشتزارهای دره‌ای و تپه‌های خشک و موج‌دار است؛ در جنوب، ولسوالی‌های رویی دوآب، خرم و سارباغ و دره صوف به سوی بامیان به بلندی‌های ناهموار بالا می‌روند، با قریه‌هایی در دره‌های تنگ و معدن‌های زغال‌سنگی که دره صوف به آن‌ها شهرت دارد. شناخته‌شده‌ترین جای دیدنی سمنگان تخت رستم است، صومعه و ستوپه‌ای بودایی که بر تپه‌ای بیرون از ایبک در دل سنگ یکپارچه کنده شده و از نمونه‌های کمیاب برجامانده از این گونه در منطقه است. نام این ولایت از راه شاهنامه در ادبیات فارسی پرآوازه است، جایی که رستم، پهلوان داستان، با تهمینه، شاهزاده‌خانم سمنگان، دیدار می‌کند. بازدیدکنندگان برای دیدن تخت رستم، طبیعت دره خلم و تپه‌های جنوبی و نیز برای توقف بر سر شاهراه شمال به اینجا می‌آیند.

دره‌های سمنگان بخشی از باختر باستان بودند و بر سر راه‌های میان دشت‌های باختر و کوتل‌های هندوکش قرار داشتند. آیین بودایی در نخستین قرن‌های میلادی در اینجا شکوفا شد و صومعه و ستوپه سنگی تخت رستم در نزدیکی ایبک، که معمولاً به حدود قرن‌های چهارم و پنجم میلادی نسبت داده می‌شود، از همان دوره است. نام سمنگان در شاهنامه، حماسه فارسی که فردوسی در اوایل قرن یازدهم میلادی آن را به پایان رساند، به‌عنوان سرزمینی آمده است که رستم در آن با تهمینه ازدواج کرد و پسرشان سهراب در آنجا زاده شد؛ روایت‌های محلی شهر و صومعه را با این داستان پیوند می‌دهند. در قرون وسطی، این ناحیه بخشی از سرزمین گسترده‌تر بلخ بود و ایبک منزلگاه کاروان‌ها بر سر راه میان بلخ و هندوکش بود. در قرن‌های پسین، سمنگان از بلخ یا به دست فرمانروایان محلی ازبک اداره می‌شد تا آن‌که در قرن نوزدهم میلادی زیر اداره دولت افغانستان درآمد. شکل کنونی این ولایت حاصل تغییرات تقسیمات اداری قرن بیستم میلادی است.

ازبکی و دری زبان‌های اصلی سمنگان‌اند، در برخی جوامع پشتو رایج است و در بخش‌هایی از بلندی‌های جنوبی به گونه هزارگی دری سخن گفته می‌شود. بیشتر مردم مسلمان سنی‌مذهب‌اند و جوامع شیعه در جنوب زندگی می‌کنند. زیارتگاه‌ها در زندگی دینی محلی جایگاه مهمی دارند و در روزهای رخصتی بازدیدکنندگان را به خود می‌کشند. بزکشی محبوب است و مسابقه‌های آن در زمستان و روزهای نوروز در ایبک و مراکز ولسوالی‌ها برگزار می‌شود. داستان رستم و تهمینه بخشی از هویت این ولایت است و شاهنامه را بسیاری می‌شناسند. موسیقی از سنت‌های ازبکی و دری هر دو مایه می‌گیرد و در عروسی‌ها و محفل‌ها دمبوره و دوتار نواخته می‌شود. نوروز با دید و بازدید خانوادگی، میله در باغ‌های کنار دریای خلم و غذاهایی چون سمنک و هفت‌میوه جشن گرفته می‌شود و کشت بهاری و برداشت خزانی سال زراعتی قریه‌ها را نشانه‌گذاری می‌کنند.

سمنگان ولایت تپه‌ها و دره‌هاست. دریای خلم از میانه آن به سوی شمال جاری است و دره آن در پیرامون ایبک با باغ‌ها، کشتزارهای گندم و ترکاری و ردیف‌های سفیدار و بید سبز است؛ دورتر در شمال، دریا در راه خود به دشت‌های بلخ از تنگه‌های باریک می‌گذرد. تپه‌های شمالی سرزمین باز خاک لس‌اند که در بهار سبز و از لاله‌ها و دیگر گل‌های وحشی رنگارنگ‌اند و تا تابستان خشک و زرین می‌شوند؛ از این تپه‌ها برای کشت للمی گندم و چرای دام استفاده می‌شود. در جنوب، زمین به بلندی‌های ناهموار رویی دوآب، خرم و سارباغ و دره صوف بالا می‌رود که شاخه‌های بیرونی هندوکش‌اند، با دره‌های ژرف، درختان پراکنده پسته کوهی و سرو کوهی بر برخی دامنه‌ها و چراگاه‌های تابستانی. در تپه‌ها جانورانی چون گرگ، روباه و پرندگان شکاری زندگی می‌کنند و گله‌های گوسفند و بز از اواخر بهار تا خزان در چراگاه‌های بلند می‌چرند.

غذای سمنگان غذای دهات شمال است. نان تنوری، غذاهای برنجی مانند قابلی پلو و پلو ازبکی، منتو، آشک، شوربا و کباب خوراک‌های اصلی‌اند و لبنیات، از جمله ماست، قروت و مسکه، از گله‌های تپه‌ها به دست می‌آید. دره خلم در پیرامون ایبک باغ‌های زردآلو، توت و انگور دارد و میوه در تابستان تازه فروخته و برای زمستان خشک می‌شود. خربوزه و تربوز در تابستان از دره‌های پایین‌تر می‌رسد و پسته کوهی و بادام در خزان از تپه‌ها گردآوری می‌شود. به هر مهمانی چای سبز پیشکش می‌شود که اغلب با خشکباب و نقل همراه است.

در برخی خانواده‌های قریه‌ها قالین و گلیم بافته می‌شود و در ایبک و بازارهای بزرگ‌تر مزار شریف به فروش می‌رسد. زنان همچنین کلاه، روی‌بالشتی، جای‌نماز و پیراهن گلدوزی می‌کنند و گلدوزی‌های رنگارنگ شمال در بازارها یافت می‌شود. از دیگر فرآورده‌های محلی می‌توان از نمد و دست‌بافته‌های پشمی بلندی‌های جنوبی، کیسه‌ها و زین‌پوش‌های بافته، چاقو و ابزار آهنگران قریه‌ها و وسایل اسپ برای چاپ‌اندازان بزکشی نام برد. زغال‌سنگ دره صوف شناخته‌شده‌ترین فرآورده این ولایت در بیرون از مرزهای آن است، هرچند کالایی است و نه صنعت دستی. بیشتر بازدیدکنندگان برای گزینه‌های بیشتر صنایع دستی به بازارهای مزار شریف روی می‌آورند.

بهار، از حمل تا جوزا، بهترین زمان دیدن سمنگان است: تپه‌ها سبز می‌شوند و گل‌های وحشی می‌شگفند، باغ‌های دره خلم شگوفه می‌کنند و نوروز با خود میله و بزکشی می‌آورد. خزان، در سنبله و میزان، نیز دلپذیر است، با برداشت میوه، آسمان صاف و هوای معتدل برای دیدن تخت رستم و پیاده‌روی در تپه‌ها. تابستان، از سرطان تا اسد، در پیرامون ایبک و دره‌های پایین‌تر گرم و خشک است، هرچند بلندی‌های جنوبی خنک‌ترند. زمستان، از جدی تا دلو، سرد است، با برف در تپه‌ها و ولسوالی‌های جنوبی که ممکن است راه‌هایشان بسته شود؛ خود ایبک یخبندان و برفباری‌های گاه‌گاهی دارد.

شاهراه اصلی میان کابل و مزار شریف از این ولایت می‌گذرد. از کابل، سرک از کوتل سالنگ تا پل خمری می‌رود و سپس به سوی غرب وارد سمنگان می‌شود؛ تا ایبک حدود ۳۰۰ کیلومتر و معمولاً پنج تا شش ساعت راه است. از ایبک، شاهراه به سوی شمال از دره خلم تا شهر خلم در بلخ و سپس به سوی غرب تا مزار شریف ادامه می‌یابد که حدود دو ساعت دیگر راه است. سرک‌های فرعی از ایبک به سوی جنوب تا ولسوالی‌های رویی دوآب، خرم و سارباغ و دره صوف و از آنجا از راه سرک‌های ناهموار کوهستانی به سوی بامیان می‌روند؛ سفر در این راه‌ها کندتر است و در زمستان ممکن است برف آن‌ها را مختل کند. این ولایت میدان هوایی ندارد و مسافران از راه زمینی می‌آیند. وضع سرک‌ها و شرایط محلی تغییر می‌کند، از این رو مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاهی یابند.

جاهای اقامت در سمنگان اندک‌اند و در ایبک گرد آمده‌اند، جایی که چند هوتل و مهمانخانه در امتداد شاهراه اصلی و نزدیک بازار قرار دارند. مشتریان آن‌ها بیشتر مسافران راه، تاجران و مأموران دولتی‌اند و اتاق‌ها ساده و با امکانات ابتدایی‌اند. بسیاری از بازدیدکنندگان تخت رستم به جای ماندن شبانه، آن را سفری یک‌روزه از مزار شریف یا توقفی در راه کابل و شمال قرار می‌دهند. در مراکز ولسوالی‌ها و بلندی‌های جنوبی مهمانخانه اندک است یا اصلاً نیست و مسافران معمولاً مهمان خانواده‌ها می‌شوند یا در اتاق‌های بالای چایخانه‌ها می‌مانند؛ بهتر است این هماهنگی‌ها از راه آشنایان محلی انجام شود. در همه جا بیرون از ایبک، گزینه‌ها ساده و اندک‌اند.

در امتداد شاهراه، تکسی‌های مسافربری و منی‌بس‌ها ایبک را با پل خمری، خلم و مزار شریف وصل می‌کنند و بس‌های میان کابل و مزار شریف از آن می‌گذرند. در خود ایبک، رکشاهای زرنج و تکسی‌ها سفرهای کوتاه را پوشش می‌دهند. برای ولسوالی‌های جنوبی، هر وقت سرک‌ها اجازه دهند موترهای چهاردیفرنس مسافربری رفت‌وآمد می‌کنند، اما کرایه کردن موتر با راننده محلی عملی‌تر است، به‌ویژه در سرک‌های ناهموار به سوی دره صوف و بامیان. در دره‌های بلند، خر و اسپ بار و مردم را از راه‌هایی می‌برند که موتر نمی‌تواند از آن‌ها بگذرد و در زمستان به بسیاری از قریه‌ها تنها با پای پیاده می‌توان رسید.