بلخ

ولایت بلخ یکی از زیباترین ولایت‌های افغانستان است که در شمال کشور موقعیت دارد. از طرف شمال مرز مشترک افغانستان را با کشورهای تاجیکستان و ازبکستان تشکیل داده، از شرق به ولایات کندز و سمنگان، از غرب با ولایت جوزجان و از جنوب با ولایات سرپل و سمنگان همسرحد است. مساحت این ولایت ۱۷۲۴۹۸ کیلومتر مربع بوده و جمعیت آن نزدیک به ۱۱۲۳۹۴۸ تن می‌رسد. نمایی زیبا از شهر مزار شریف مرکز ولایت بلخ نمایی زیبا از شهر مزار شریف مرکز ولایت بلخ این ولایت از نظر اقلیم، در فصل تابستان کاملأ گرم و در فصل زمستان بسیار سرد می‌شود. فصل بهار آن عموما مرطوب و بارانی است؛ گاهی در روزهای گرم تابستانی درجه حرارت تا ۴۳ سانتی گراد بالا می‌رود و در روزهای سرد زمستان تا ۲- درجه سانتی گراد کاهش می‌یابد. مرکز این ولایت شهر مزار شریف است. در این شهر عارفان و اندیشمندان اسلامی همچون: جلال الدین محمد بلخی، زردشت، علامه سید اسماعیل بلخی، رابعه بلخی، ناصر خسرو بلخی، ابن سینا و دقیقی بلخی زندگی می‌کردند که همین امر باعث شده مزارشریف به عنوان یکی از دیدنی‌ترین شهرهای افغانستان شناخته شود. مسجد کبود شهر مزار شریف آرامگاه ناصر خسرو مسجدسبز در مزار شریف مسجدسبز در مزار شریف آرامگاه رابعه بلخی حضور زنان با برقع در حرم حضرت امام علی حضور زنان با برقع در حرم حضرت امام علی حرم حضرت امام علی(ع) در هنگام غروب آفتاب حرم حضرت امام علی(ع) در هنگام غروب آفتاب ولسوالی های ولایت بلخ این ولایت ۱۴ ولسوالی دیگر نیز دارد که به این نام‌ها یاد می‌شوند: ولسوالی بلخ، ولسوالی دولت‌آباد، ولسوالی چارپولک، ولسوالی چمتال، ولسوالی شولگره، ولسوالی کلدار، ولسوالی شورتپه، ولسوالی خلم، ولسوالی مارمل، ولسوالی دهدادی، ولسوالی نهرشاهی، چارکنت، ولسوالی کشنده و ولسوالی زاری. یکی از ویژگی‌های این ولایت وجود بندر بزرگ حیرتان است. این بندر که یکی از مهمترین بندرگاه‌های تجارتی افغانستان محسوب می‌شود، افغانستان را به آسیای میانه متصل کرده است. آثار تاریخی ولایت بلخ قدامت ۶۰۰۰ ساله این ولایت نیز از دیگر ویژگی‌های این ولایت محسوب می‌شود. به سبب سابقه تاریخی، ولایت بلخ لقب شهر دوم جهان را کسب کرده است. یکی از سرک های منتهی به ولایت بلخ یکی از سرک های منتهی به ولایت بلخ ولایت بلخ محل عبور شاهراه ” جاده ابریشم” بوده که هزاران کاروان تجارتی در آن رفت و آمد داشتند. دیگر آبدات تاریخی که می‌توان آنها را مهم شمرد عبارتند از: مزار حضرت علی، بالا حصار بلخ، دیوارهای شهر بلخ، مزار خواجه اکاشا، قلعه تخت پل تپه زرگران، تپه بابا علی شیر، مسجد خواجه ابونصر پارسا، قلعه بابر، منار زادیان، نه گنبد، برج عیاران، آتشکده نوبهار، شهر بانو، کاخ جهان نما و قلعه دختران، تپه سالاران، دره شادیان، بازرک، بهراب، تپه آب لای، کافر قلعه چارکنت، پل امام بکری، مزار بابا حاتم اصم، مزار زین‌العابدین عقیل، شهر جمشید، کوته سنگی مارمل. قصر جهان نما در ولایت بلخ قصر جهان نما در ولایت بلخ با قصر جهان نما بیشتر آشنا شوید مسجد نه گنبد ملق به آشتکده نوبهار مسجد نه گنبد ملقب به آتشکده نوبهار ولایت بلخ علاوه بر قدمت تاریخی، دارای فرهنگ و آداب و رسوم غنی نیز می‌باشد. از مهمترین آنها تجلیل از تاریخ اول ماه حمل موسوم به جشن آریایی است که هر ساله از چهل روز نخست سال با عنوان میله گل سرخ و نیز مراسم جنده بالا که از مراسم‌های عنعنوی و فرهنگی کشور محسوب می‌شود به شکل مردمی و رسمی تجلیل به عمل می‌آید. جشن گل سرخ در مزار شریف جشن گل سرخ در مزار شریف تنوع قومی و فرهنگی در ولایت بلخ از دیگر ویژگی‌های این ولایت وجود زبان‌ها و اقوام‌های مختلف در این ولایت است. زبان‌های رایجی که مردم به آن تکلم می‌کنند عبارتست از: دری، پشتو، ازبکی و ترکمنی ولی بیشتر مردم به زبان دری صحبت می‌کنند. در این ولایت اقوام مختلفی از مردم اعم از تاجیک، هزاره، پشتون، ازبیک، ترکمن و عرب در کنار هم در صلح و آرامش زندگی می‌کنند. بیشتر مردم در این ولایت مالداری می کنند بیشتر مردم در این ولایت مالداری می کنند مردم این ولایت در تولید صنایع دستی فعالیت چشمگیری دارد که باعث شده این ولایت از نظر تولید قالین جایگاه ویژه‌ای را در سطح کشور داشته باشد. زیبایی ولایت بلخ در فصل بهار زیبایی ولایت بلخ در فصل بهار قالین‌بافی به طور گسترده یکی از منابع درآمدزای بیش از ۲۰۰۰۰ مردم این ولایت را تشکیل می‌دهد. مسگری، زرگری، خامک‌دوزی، مهره دوزی و وسایل تزئینی برای منازل از جمله صنایع دستی است که بلخیان به تولید آنها مصروف هستند، اما مصروفیت عمده آنان زراعت است. کوه های اطراف ولایت بلخ کوه های اطراف ولایت بلخ مصحولات زراعتی ولایت بلخ تقریبأ هفتاد درصد مردم بلخ مصروف زراعت هستند و نیازهای مالی خود را از همین طریق رفع می‌کنند. گندم، پنبه جو، جواری، پسته و برنج از حاصلات مهم بلخ است. محصولات صادراتی بلخ عبارتند از: کشمش، زردآلو، آلو، بادام، سیب، توت، شفتالو، تربوز، گیلاس، و از غلات نیز می‌توان به جو، لوبیا، کنجد، زیره، نخود، عدس اشاره کرد و در بخش سبزیجات گلپی، مرچ، کچالو، پیاز، زردک، نعنا، گشنیز، بادرنگ، کرم، شلغم، رومی و بادنجان سیاه را نام برد. طبیعت زیبای ولایت بلخ طبیعت زیبای ولایت بلخ یکی از روستاهای ولایت بلخ یکی از روستاهای ولایت بلخ این ولایت از نظر ذخایر معدنی نیز بسیار غنی بوده و معادنی چون: معدن نفت، معدن گاز، معدن نمک و معدن شیشک ( موادی که در ساخت شیشه‌ها از آن استفاده می‌شود)، را در خود جا داده است.

دشت پیرامون بلخ از هزاران سال پیش مسکون بوده است. این شهر با نام باکترا قلب باختر باستان بود و در روایت‌ها با زرتشت پیوند دارد. بلخ دست‌به‌دست میان هخامنشیان پارسی، اسکندر مقدونی و شاهان یونانی پس از او گشت و در دوران کوشانیان مرکزی بودایی بود. سپاهیان عرب در قرن هفتم میلادی به این منطقه رسیدند و بلخ بعدها در دوران سامانیان، غزنویان و سلجوقیان به عنوان شهر دانشمندان و شاعران شکوفا شد. یاد رابعه بلخی، شاعر قرن دهم میلادی، در آرامگاهی در این شهر گرامی داشته می‌شود و بنا بر روایت مشهور، مولانا جلال‌الدین محمد بلخی، مشهور به رومی، نیز در همین‌جا به دنیا آمده است. مسجد نه‌گنبد در نزدیکی شهر از کهن‌ترین بناهای اسلامی افغانستان است. سپاه مغول در آغاز قرن سیزدهم میلادی بلخ را ویران کرد و این شهر دیگر هرگز به بزرگی پیشین خود بازنگشت. در دوران تیموریان بناهای تازه‌ای ساخته شد که زیارت خواجه ابونصر پارسا از آن جمله است. در قرن نزدهم میلادی مرکز حکومت به مزار شریف انتقال یافت. این ولایت از جنگ‌های دهه‌های اخیر متأثر شده است.

در این ولایت به زبان‌های دری، ازبکی، پشتو و ترکمنی به گستردگی سخن گفته می‌شود و اقوام تاجیک، ازبک، پشتون، هزاره، ترکمن، عرب و دیگر اقوام در آن زندگی می‌کنند. بیشتر مردم مسلمان‌اند و زیارتگاه‌ها بخش مهمی از زندگی دینی را تشکیل می‌دهند، از روضهٔ بزرگ مزار شریف گرفته تا آرامگاه‌های کوچک‌تر اولیا و دانشمندان در شهر بلخ و قریه‌ها. نوروز، آغاز سال نو که در اول حمل است، اوج تقویم سال به شمار می‌رود. زائران از سراسر کشور در روز نخست سال برای برافراشتن جهنده، یعنی «جهنده بالا»، در مزار شریف گرد می‌آیند و در چهل روز پس از آن، مردم در جریان میلهٔ گل سرخ، جشن گل‌های سرخی که در دشت‌ها می‌رویند، به دامان طبیعت می‌روند و میله می‌کنند. بزکشی در زمستان و اوایل بهار، بیشتر در روزهای جمعه، در میدان‌های باز نزدیک مزار شریف و در ولسوالی‌ها برگزار می‌شود. موسیقی شمال از سنت‌های دری و ازبکی مایه می‌گیرد و دمبوره و دوتار در محفل‌ها و عروسی‌ها رواج دارد.

قلب این ولایت دشتی پهناور با خاک حاصلخیز بادآورده است که نهرهای آبیاری جداشده از دریای بلخ از آن می‌گذرند. دریای بلخ از کوهستان‌های مرکزی سرازیر می‌شود و پیش از آن‌که به دریای آمو برسد، آبش در کشتزارها مصرف می‌شود. در زمین‌های آبی گندم، پنبه، خربوزه و دیگر محصولات کشت می‌شود و حاشیه‌های خشک‌تر چراگاه رمه‌های گوسفند است، از جمله گوسفندان نژاد قره‌قل که پوست بره‌های آن از دیرباز از شمال به بازارهای دیگر برده و سودا شده است. به سوی دریای آمو، زمین نیمه‌بیابانی و ریگزار می‌شود و در امتداد کناره‌های دریا نوارهایی از بیشه‌زار دیده می‌شود. در جنوب مزار شریف، کوه‌های البرز ناگهان از دل دشت سر برمی‌آورند و در آن سوی آن‌ها، ولسوالی‌های جنوبی تا دره‌های کوهستانی بالا می‌روند؛ جایی که مردم قریه‌ها بر دامنه‌ها گندم للمی می‌کارند. در بهار، پس از باران‌های زمستانی، دشت‌ها سرسبز می‌شوند و لاله‌های سرخ و گل‌های شقایق در آن‌ها می‌رویند؛ منظره‌ای که میلهٔ گل سرخ نوروزی نامش را از آن گرفته است.

بیشتر آنچه بر سر دسترخوان می‌رسد از دشت‌های آبی فراهم می‌شود: گندم برای نان‌های گرد و بیضی‌شکلی که در تنور پخته می‌شوند، برنج برای پلو، و خربوزه، تربوز و انگور در تابستان و خزان. قابلی پلو، یعنی برنجی که با گوشت گوسفند، زردک و کشمش پخته می‌شود، برای مهمانان و در جشن‌ها تهیه می‌شود و پلو ازبکی که در دیگ آهنی بزرگ پخته می‌شود، در شمال رواج دارد. منتو و آشک، خمیرهایی پر از گوشت یا گندنه که رویشان ماست می‌ریزند، پرطرفدارند؛ همین‌طور بولانی، نان نازک تاشده‌ای که درونش کچالو یا سبزی می‌گذارند. کباب گوسفند را در غذاخانه‌های کنار سرک بر منقل می‌پزند و شوربا، آب‌گوشتی از گوشت و سبزیجات که با نان خورده می‌شود، غذای روزمره است. از شیر رمه‌ها ماست، قیماق و قروت خشک تهیه می‌شود. چای سبز در سراسر روز نوشیده می‌شود و اغلب با شیرینی، کشمش و مغزیجات همراه است.

شمال افغانستان سرزمین قالین است و در بازارهای بلخ قالین‌هایی به فروش می‌رسد که در قریه‌های این ولایت و ولایت‌های همسایه بافته شده‌اند؛ بسیاری از آن‌ها به رنگ سرخ تند و با ترنج‌های تکرارشوندهٔ نقش‌های ترکمنی‌اند. در کنار آن‌ها گلیم، خورجین و نوارهای بافته نیز فروخته می‌شود. پوست قره‌قل، که از آن کلاه‌های نوک‌دار قره‌قلی رایج در افغانستان دوخته می‌شود، در مزار شریف خرید و فروش می‌شود. از دیگر کالاهای رایج، چپن‌های راه‌راه و لایه‌دار، کلاه‌های گلدوزی‌شده و زیورآلات نقره‌ای به شیوهٔ ترکمنی‌اند که با عقیق و سنگ‌های دیگر آراسته شده‌اند. لاجورد بدخشان نیز در دکان‌های این ولایت فراوان فروخته می‌شود.

بهار، از حمل تا جوزا، دلپذیرترین فصل است. نوروز در آغاز حمل جمعیت زیادی را به مزار شریف می‌کشاند و دشت‌ها تا ماه ثور سرسبز و پرگل‌اند. خزان، از میزان تا قوس، نیز هوای مناسبی دارد؛ روزها صاف است و خربوزه و انگور فصل برداشت به بازارها می‌رسد. تابستان در دشت‌ها طولانی و بسیار گرم است؛ دما گاهی از ۴۰ درجهٔ سانتی‌گراد بالاتر می‌رود، طوفان‌های گرد و خاک برمی‌خیزد و بیرون از شهرها سایهٔ چندانی نیست، از این رو بهتر است سفر در ساعات اول صبح انجام شود. زمستان خنک تا سرد است، شب‌ها یخبندان می‌شود و گاهی برف می‌بارد، و ممکن است راه ولسوالی‌های کوهستانی جنوب بر اثر برف بسته شود. فصل بزکشی در ماه‌های سرد سال، از اواخر خزان تا نزدیکی نوروز، ادامه دارد.

شاهراه اصلی از کابل به سوی شمال از تونل سالنگ در زیر هندوکش می‌گذرد و سپس از راه پل خمری و ایبک به مزار شریف پایین می‌آید؛ این راه حدود ۴۲۰ کیلومتر است و معمولاً هفت تا هشت ساعت وقت می‌گیرد. در زمستان، سالنگ ممکن است پس از برف‌باری سنگین یا برف‌کوچ برای مدتی بسته شود. از مزار شریف، سرک‌ها به سوی غرب تا شبرغان (حدود دو ساعت)، به سوی شرق از راه خلم تا کندز (حدود سه ساعت) و به سوی شمال تا حیرتان در کنار دریای آمو (کمی بیش از یک ساعت) امتداد دارند. در حیرتان، پلی که هم سرک و هم خط آهن از آن می‌گذرد، از روی دریا به ترمز در ازبکستان می‌رسد و بندر مرزی اصلی این منطقه است. میدان هوایی مزار شریف در شرق شهر قرار دارد و پروازهای داخلی از کابل و شهرهای دیگر به آن صورت گرفته است. وضعیت سرک‌ها و اوضاع محلی تغییر می‌کند، از این رو مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاهی یابند.

تقریباً همهٔ جاهای اقامت این ولایت در مزار شریف است؛ شهری که هوتل‌های گوناگون دارد و معمولاً پایگاه گشت‌وگذار در ولایت است. شهر بلخ، حیرتان و خلم را می‌توان در سفرهای یک‌روزه از مزار شریف به آسانی دید؛ از این رو کمتر مسافری شب را در آن‌ها می‌گذراند و گزینه‌های اقامت بیرون از مزار شریف اندک و ساده است. در ولسوالی‌های روستایی و کوهستانی، جای اقامت گردشگری قابل ذکری وجود ندارد. مسافرانی که به این مناطق می‌روند، معمولاً از راه آشنایان محلی نزد خانواده‌ها می‌مانند، که رسم دیرینهٔ مهمان‌نوازی در شمال است، یا همان روز به مزار شریف برمی‌گردند.

تکسی‌های مسافربری و منی‌بس‌ها از ایستگاه‌هایی در حاشیهٔ مزار شریف به سوی شهر بلخ، حیرتان، خلم، شبرغان و ولسوالی‌ها حرکت می‌کنند و هر وقت پر شوند، راه می‌افتند. در سرک‌های اصلی رفت‌وآمد آن‌ها زیاد است، اما در مسیرهای خلوت‌تر دیر پر می‌شوند. برای سفرهای یک‌روزه به شهر بلخ و بناهای پیرامون آن، بسیاری از بازدیدکنندگان موتری را با راننده برای تمام روز کرایه می‌کنند تا بتوانند در جاهای تاریخی پراکنده در اطراف توقف کنند. رکشاهای زرنج مسافر و بار را در فاصله‌های کوتاه درون شهرها جابه‌جا می‌کنند و در قریه‌ها مردم هنوز برای رفت‌وآمدهای محلی از موترسایکل، بایسکل، الاغ یا اسپ استفاده می‌کنند.