مزار شریف

مزار شریف مرکز ولایت بلخ در شمال افغانستان است. این شهر از نظر وسعت پس از شهرهای کابل، هرات و قندهار ، بزرگترین شهر افغانستان محسوب می‌شود. بنابر سرشماری سال 2015 جمعیت مزار شریف حدود 693000 نفر می‌باشد. این شهر در 15 کیلومتری شرق بلخ واقع شده و از طرف جنوب شرقی در فاصله 425 کیلومتری کابل، قرار دارد. مزار شریف از شرق به قندوز متصل شده، از طرف غرب به فاصله 728 کیلومتری هرات باستان قرار داشته، از سمت جنوب 909 کیلومتر با قندهار و از سمت شمال نیز با ازبکستان و بخش‌هایی از تاجیکستان مرز مشترک دارد. بخشی از رود آمودریا (جیحون) که به عبارتی یکی از پرآب‌ترین و مهمترین رود در آسیای میانه است، از بخش‌هایی از شمال شهر مزار شریف عبور می‌کند. این شهر به لحاظ موقعیت، به عنوان منطقه‌ای بسیار مهم و استراتژیک در شمال افغانستان و آسیای میانه شناخته می‌شود. این شهر از نظر فرهنگ و تمدن نقطه تلاقی آثار تاریخی و تمدنی برجای مانده از عصر زرتشت، تمدن هلنیستی و عصر اسلام است. مزار شریف در گذشته به عنوان بخشی از قلمرو خراسان بزرگ بوده که در دوره‌های تاریخی مختلف به وسیله سادات، صفاریان، سامانیان، غوریان، ایلخانان، تیموریان و بخشی از خانات بخارا اداره می‌شده است. مزار شریف تمدن و تاریخ کهن و غنی دارد؛ این شهر دارای آثار تاریخی و اماکن مذهبی و زیارتی بسیاری است که می‌توان از میان آنها به مسجد کبود (روضه شریف)، پارک تفریحی افغان ترک و موزه روضه مبارک اشاره کرد. این شهر پس از جنگ‌های داخلی، با داشتن 91% بالاترین درصد ساخت و ساز و توسعه فضای شهری را در میان سایر مراکز ولایات افغانستان را داراست. نامگذاری مزار شریف نامگذاری شهر مزار شریف به این نام، براساس وجود مرقدی منسوب به حضرت علی بن ابی‌طالب پسرعمو و داماد پیامبر اسلام حضرت محمد (ص) در مسجد کبود این شهر می‌باشد. این مزار در عصر شاهرخ شاه تیموری، به همت همسرش گوهرشاد بیگم تعمیر شد که هنوز هم پابرجاست. روضه شریف یکی از پر بازدیدکننده‌ترین بناهای افغانستان است. در ایام نوروز مردم از ولایات مختلف به مزار شریف می‌آیند و سال نو را جشن می‌گیرند. هر سال در نوروز آیین جهنده بالا در این روضه شریف و جشن گل سرخ (میله گل سرخ) که مدت 40 روز طول می‌کشد نیز در این شهر به صورت باشکوهی برگزار می‌شود. همچنان، با کشف شدن تعدادی نیایشگاه زرتشتی و آتشکده در این شهر، پژوهشگران مزار شریف را محل مرگ زرتشت می‌دانند. مردم مزار شریف حدود نیمی از مردم مزار شریف را هزاره‌ها تشکیل می‌دهند. اقوام دیگر ساکن این شهر ازبک‌ها (20%) ترکمن‌ها (18 %)تاجیک‌ها ( 10%) و پشتون‌ها ( 2%) هستند. تمام مردم این شهر مسلمان‌اند که 55% آنان شیعه و 45% را اهل سنت تشکیل می‌دهند. سوغات مزاری‌ها برای دیگران شیرپیره و حلوای مغزی است. هرگاه مهمانی به این شهر بیاید نیز همین شیرینی‌ها را به عنوان سوغات به خانه می‌برد. ورزش مورد علاقه مردم مزار شریف بزکشی است. هرساله به پیشواز فصل بهار رقابت‌های بزکشی میان مردم شمال به خصوص مزاری‌ها برگزار می‌شود که به رقابت‌های جام گل‌سرخ معروف‌اند.

این‌جا قرن‌ها قریه‌ای در سایهٔ بلخ بود که در آن زمان شهر بزرگ این دشت به شمار می‌رفت. بنا بر روایتی که در میان مردم محل پذیرفته شده است، آرامگاه حضرت علی در قرن دوازدهم میلادی در این‌جا آشکار شد و سلطان سنجر سلجوقی نخستین زیارتگاه را بر روی آن ساخت. آن بنا در یورش مغول ویران شد و روضه‌ای که امروز دیده می‌شود، به اواخر قرن پانزدهم میلادی برمی‌گردد؛ هنگامی که به فرمان سلطان حسین بایقرا، فرمانروای تیموری هرات، از نو ساخته شد. این بنا از آن زمان تا کنون بارها مرمت و گسترش یافته است. آبادی پیرامون روضه، به عنوان زیارتگاه، پیوسته بزرگ‌تر شد. در قرن نزدهم میلادی، هم‌زمان با رو به زوال رفتن بلخ، حاکمان منطقه مقر خود را به مزار شریف انتقال دادند و این شهر مرکز اداری شمال شد. در قرن بیستم میلادی، شهر با سرک‌های تازه، صنایعی که با گاز طبیعی جوزجان کار می‌کردند و پل دریای آمو در حیرتان گسترش یافت. این شهر نیز مانند بیشتر نقاط کشور از جنگ‌های دهه‌های اخیر متأثر شده است.

زندگی دینی شهر بر محور روضه می‌چرخد که در سراسر سال، به‌ویژه در روزهای جمعه و روزهای متبرک دینی، پذیرای زائران است. از بازدیدکنندگان انتظار می‌رود لباس پوشیده بپوشند و دربارهٔ جاهایی که اجازهٔ رفتن دارند، از رهنمایی خادمان روضه پیروی کنند. بنا بر یک باور محلی، کبوتر خاکستری‌ای که در روضه بنشیند، در چهل روز سفید می‌شود. نوروز بزرگ‌ترین رویداد شهر است. در نخستین روز سال، جمعیت انبوه برای برافراشتن جهنده، یعنی «جهنده بالا»، باغ‌های روضه را پر می‌کند و شهر تا چند هفته از بازدیدکنندگان پرازدحام می‌ماند. مسابقه‌های بزکشی در فصل سرما در میدان‌های باز نزدیک شهر برگزار می‌شود و تماشاگران فراوانی را به خود می‌کشد. دری زبان اصلی کوچه و بازار است و ازبکی، پشتو و ترکمنی نیز در بازارها شنیده می‌شود. شهر سنت پرشوری در شعر و موسیقی دارد و پوهنتون‌هایش آن را به مرکز تحصیل برای شمال بدل کرده است.

شهر در دشتی تقریباً هموار قرار دارد که به سوی شمال باز است و در جنوب، ستیغ‌های برهنهٔ کوه‌های البرز پشت آن ایستاده‌اند؛ این کوه‌ها در روزهای آفتابی به‌روشنی دیده می‌شوند و در زمستان ممکن است برف‌پوش باشند. نهرهای آبیاری دریای بلخ، کشتزارها و باغ‌های پیرامون شهر را آبیاری می‌کنند. درون شهر، باغ‌های روضه فضای سبز اصلی‌اند؛ با باغچه‌های گل و درختان، و شام‌گاهان پر از خانواده‌ها. در بهار، دشت‌های پیرامون مزار شریف برای مدتی کوتاه با لاله و شقایق سبز و سرخ می‌شوند و بسیاری از باشندگان شهر با موتر به تپه‌ها و کشتزارها می‌روند و میله می‌کنند. تا میانهٔ تابستان، زمین‌های اطراف شهر خشک و پرگرد و خاک می‌شوند و از شدت گرما، بهترین زمان بیرون بودن، باغ‌های سایه‌دار و ساعت‌های خنک‌تر شام است.

غذاخانه‌ها و دکه‌های کنار سرک مزار شریف آمیزهٔ فرهنگ‌های شمال را نشان می‌دهند. کباب‌فروشی‌ها سیخ‌های گوشت گوسفند و جگر را بر آتش زغال کباب می‌کنند و با نان داغ تنور پیش می‌آورند، و رستورانت‌های بزرگ‌تر قابلی پلو و پلو ازبکی را در قاب‌های بزرگ برای گروه‌ها می‌آورند. منتو و آشک از غذاهای محبوب دسترخوان‌های خانوادگی است. خوراک‌های کنار سرک بخشی از زندگی شهر است: نخود جوشانده با سرکه و چتنی، بولانی سرخ‌کرده، و در ماه‌های گرم، کاسه‌های شیریخ و دوغ سرد که از ماست نمک‌دار درست می‌شود. دکه‌های میوه با فصل‌ها تغییر می‌کنند و در اواخر تابستان خربوزه و انگور دشت‌های اطراف را عرضه می‌کنند؛ چایخانه‌ها نیز در سراسر روز چای سبز و سیاه می‌دهند.

بازارهای پیرامون روضه از بازارهای اصلی قالین و گلیم در شمال‌اند؛ قالین‌ها و گلیم‌هایی که از قریه‌های بافنده در سراسر بلخ، جوزجان و فاریاب به این‌جا آورده می‌شوند. فروشندگان آن‌ها را در دکان‌های کوچک روی هم می‌چینند و برای خریدار علاقه‌مند ده‌ها قالین را باز می‌کنند. کلاه‌فروشان کلاه‌های قره‌قلی را در کنار کلاه‌های گلدوزی‌شده و لنگی می‌فروشند و دکان‌های خیاطی چپن‌های راه‌راه ابریشمی و نخی عرضه می‌کنند. دکان‌های دیگر زیورآلات نقره‌ای به شیوه‌های ترکمنی و ازبکی، لاجورد و سنگ‌های دیگر بدخشان، تسبیح و یادگاری‌های کوچک روضه می‌فروشند. چانه‌زدن معمول است و فروشندگان اغلب به مشتریانی که برای تماشا می‌مانند، چای تعارف می‌کنند.

بهترین زمان سفر، بهار و خزان است. آغاز حمل پرازدحام‌ترین زمان سال است؛ زائران و بازدیدکنندگان برای نوروز می‌آیند و جاهای اقامت پر می‌شود. کسانی که می‌خواهند جشن‌ها را ببینند، باید از مدت‌ها پیش برنامه‌ریزی کنند و آنانی که آرامش را ترجیح می‌دهند، بهتر است در ثور یا جوزا بیایند که هوا معتدل است و دشت‌های اطراف سرسبز. از میزان تا قوس، روزها گرم و شب‌ها خنک‌تر است و میوه‌های فصل برداشت در بازارها فراوان است. از سرطان تا سنبله، شهر بسیار گرم و خشک است، گاه‌گاهی طوفان گرد و خاک برمی‌خیزد و زندگی روزمره پس از چاشت کند می‌شود. زمستان کوتاه و خنک است؛ شب‌ها یخبندان می‌شود، گاهی برف می‌بارد و روزهای جمعه بزکشی برپاست.

مزار شریف از راه زمینی حدود ۴۲۰ کیلومتر در شمال کابل قرار دارد؛ سفری حدود هفت تا هشت ساعته از راه کوتل سالنگ و از میان پل خمری و ایبک. بس‌ها و تکسی‌های مسافربری میان کابل و مزار شریف رفت‌وآمد دارند و در ایستگاه‌هایی در حاشیهٔ شهر توقف می‌کنند. میدان هوایی در شرق شهر قرار دارد و پروازهای داخلی از کابل و شهرهای دیگر به آن صورت گرفته است؛ پرواز از کابل حدود یک ساعت طول می‌کشد. شبرغان از راه زمینی حدود دو ساعت در غرب و کندز حدود سه ساعت در شرق مزار شریف قرار دارد. در شمال، رسیدن به حیرتان و پلی که به ترمز در ازبکستان می‌رود، کمی بیش از یک ساعت وقت می‌گیرد. وضعیت سرک‌ها و اوضاع محلی تغییر می‌کند، از این رو مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاهی یابند.

مزار شریف بیشترین گزینه‌های اقامت را در شمال افغانستان دارد. هوتل‌های ساده و اتاق‌هایی در بالای دکان‌ها در کوچه‌های پیرامون روضه و بازارهای مرکزی گرد آمده‌اند؛ برای پیاده رفتن به روضه مناسب‌اند، اما اغلب پرسروصدا هستند. هوتل‌های بزرگ‌تر، که برخی رستورانت، باغ و جای پارک موتر دارند، در امتداد سرک‌های اصلی‌ای که از مرکز شهر دور می‌شوند قرار دارند و بیشتر مسافران تجارتی و خانواده‌ها از آن‌ها استفاده می‌کنند. مهمانخانه‌ها در محله‌های رهایشی گزینهٔ آرام‌تری‌اند. در روزهای نوروز، تقاضا برای اتاق در همه جای شهر بسیار زیاد است و باید از پیش جای اقامت را تهیه کرد. امکانات بسیار متفاوت است، از این رو بهتر است پیش از قطعی کردن اقامت، دربارهٔ برق، بخاری یا ایرکاندیشن و آب گرم پرسید.

مرکز شهر جمع‌وجور و هموار است و می‌توان پیرامون روضه و بازارهای اصلی را به آسانی پیاده گشت. تکسی فراوان است و می‌توان آن را در سرک متوقف کرد، و تکسی‌های مسافربری و منی‌بس‌ها در امتداد سرک‌های اصلی و تا حومه‌های شهر رفت‌وآمد دارند و در مسیر خود مسافر سوار و پیاده می‌کنند. رکشاهای زرنج همه جا دیده می‌شوند و برای مسیرهای کوتاه به درد می‌خورند. سرک‌های هموار، مزار شریف را به شهر بایسکل نیز بدل کرده است و گادی‌های رنگارنگ و آراسته هنوز در برخی بخش‌های شهر مسافر می‌برند. برای سفر به شهر بلخ و دیگر جاهای بیرون از شهر، کرایه کردن موتر با راننده برای یک روز عملی‌ترین گزینه است.