دایکندی

امروز می‌خواهیم با آتیس به یکی از ولایات تازه تاسیس افغانستان همراه باشیم. ولایت دایکندی که تا چند سال قبل یکی از ولسوالی‌های ولایت ارزگان به شمار می‌رفت، اکنون به یک ولایت مستقل و جدا تبدیل شده است. همراه با آتیس باشید تا سری به این ولایت تازه تاسیس بزنیم…. ولایت دایکندی از طرف جنوب‌غرب به ولایت ارزگان، از شرق به بامیان، از طرف شمال به ولایت غور، از طرف جنوب به غزنی و از طرف شمال‌غرب به ولایت هلمند همسایه است. ولایت دایکندی نمایی دیگر از ولایت دایکندی ولایت دایکندی یکی از ولایات کوهستانی کشور افغانستان به حساب می‌آید به همین دلیل است که در فصول سرد معمولا به علت بارش سنگین برف بسیاری از راه‌های مواصلاتی آن تا ماه‌ها بسته می‌شود و همین امر باعث سخت‌تر شدن زندگی برای ساکنین این منطقه خواهد شد. هرچند که بعضی از مناطق مرکزی آن دارای آب و هوای گرم وسرد، ارتفاعات و همچنین جلگه‌های سرسبز است. رودهای خروشان در ولایت دایکندی-فصل بهار فصل پاییز در ولایت دایکندی فصل پاییز در دایکندی بسته شدن راه ها در اثر بارش شدید برف در ولایت دایکندی برف شدید در ولایت دایکندی برف و بوران در ولسوالی خدیر دره خودی-ولایت خدیر ولسوالی های ولایت دایکندی شهر نیلی با داشتن ۷۸۰ کیلومتر مربع به عنوان مرکز ولایت دایکندی شناخته می‌شود. علاوه بر مرکز این ولایت دارای ۹ ولسوالی می‌باشد که عبارتند از خدیر، شهرستان، میرامور، اشترلی، سنگ تخت و بندر، کیتی، کجران و گیزاب. ولسوالی سنگ تخت در ولایت دایکندی منطقه سنگموم قریه چرخ برگر در ولسوالی شهرستان ولایت دایکندی جشن گل گندم بیشتر مردم این ولایت به کشاورزی و دامداری مشغول هستند و عمده‌ی محصولات این ولایت بادام، گندم، جو، جواری، نخود، ماش، عدس، سیب، انگور، انار و… است. اما بادام به عنوان یکی از اصلی‌ترین محصولات ولایت دایکندی می‌باشد که به علت مرغوب بودن آن در بازارهای داخلی و خارجی وجود دارد. به همین دلیل در سال‌های اخیر با آمدن فصل بهار و شکوفه زدن درختان بادام جشن گل بادام در زیر درختان پوشیده از گلهای سفید بادام برگزار می‌شود و مقاله و اشعاری در وصف بهار و شکوفه‌های بادام از سوی شعرا و نویسندگان خوانده می‌شود. درختان بادام در ولایت دایکندی جشن گل بادام در ولایت دایکندی اماکن تاریخی و مذهبی در ولایت دایکندی نیز مانند سایر ولایات دارای اماکن تاریخی و مذهبی زیادی می‌باشد از جمله این مکان‌ها می‌توان به زیارت شاه طوس، شاه قصور و شاه تراب اشاره کرد. از جمله مناطق تاریخی نیز می‌توان به شهر ویران واقع در قریه غوچک میرامور علیا ، خاکریزک واقع در قریه سرآورد ، قلعه باغ که هنوز دروازه سنگی آن پابرجاست، ودر بالای کوه عظیمی قرار گرفته است اشاره کرد. دختران ولایت دایکندی عشق به تحصیل در بین دختران ولایت دایکندی دختران دبیرستانی در مدرسه نیلی بازار نیلی بازاری در دایکندی نمایی دیگر از بازار دایکندی پسران ولایت دایکندی عشق به یادگیری دایکندیبازی دختران در یکی از مدارس ولایت بازی دختران در یکی از مدارس ولایت دایکندی یکی دیگر از مدارس صحرایی بازگشت از مدرسه-روستای گندانایک ، نیلی فوتبال بازی مورد علاقه پسران زنان دایکندی و صنایع دستی

دایکندی از دیرباز بخشی از هزاره‌جات، قلب کوهستانی مرکز افغانستان، بوده و نام آن نام یکی از سرزمین‌های تاریخی این منطقه است. دره‌های آن قرن‌ها زیر رهبری بزرگان محلی تا اندازۀ زیادی خودگردان بودند و پیوندشان با جهان بیرون بیشتر از راه تاجران و کوچ فصلی بود. در دهۀ ۱۸۹۰ میلادی، در زمان امیر عبدالرحمن خان، هزاره‌جات پس از یک رشته لشکرکشی زیر کنترول مستقیم حکومت کابل درآمد؛ رویدادی که همچنان بخش مهمی از حافظۀ محلی است. این منطقه در بیشتر قرن بیستم میلادی بخشی از ولایت ارزگان بود. در سال ۲۰۰۴ میلادی به ولایتی مستقل تبدیل شد و نیلی، که تا آن زمان آبادی کوچکی بود، به‌عنوان مرکز آن توسعه یافت. از آن پس سرک‌ها، مکتب‌ها و ساختمان‌های دولتی تازه ساخته شده‌اند، هرچند بخش بزرگی از ولایت هنوز دورافتاده است.

بیشتر مردم دایکندی به دری، با گویش هزارگی، سخن می‌گویند و اکثریت آنان مسلمانان شیعه‌اند. مسجدها و تالارهای همگانی‌ای که تکیه‌خانه نامیده می‌شوند، در کانون زندگی قریه قرار دارند و برای نماز، گردهمایی‌ها و مراسم سوگواری محرم به کار می‌روند. نوروز جشن بزرگ سال است که با دید و بازدید خانوادگی، غذاهای ویژه و میله‌رفتن، هم‌زمان با آب شدن برف و شکوفه کردن درختان بادام، گرامی داشته می‌شود. دو عید با نماز، لباس نو و دیدار با خویشاوندان برگزار می‌شوند. موسیقی جایگاه نیرومندی در فرهنگ محلی دارد، به‌ویژه دمبوره، سازی زهی با دستۀ بلند که همراه شعرخوانی و آهنگ‌های محلی نواخته می‌شود. فوتبال و والیبال میان جوانان محبوب است و عروسی‌های قریه با موسیقی، غذا و گردهمایی خانواده‌های بزرگ جشن گرفته می‌شوند.

دایکندی از کوهستانی‌ترین ولایت‌های افغانستان است، با پشته‌های بلندی که بخش بزرگی از سال برف بر آن‌ها می‌ماند و دره‌ها و تنگه‌های ژرفی در میان آن‌ها. دریای هلمند و شاخه‌هایش از این ولایت می‌گذرند و جویبارهایی که از آب شدن برف سرچشمه می‌گیرند، شاهرگ حیات قریه‌ها هستند. کشتزارها به‌صورت پلکانی بر دامنه‌ها ساخته شده و با جوی‌های کوچک آبیاری می‌شوند و باغ‌های دیوارسنگی کف دره‌ها را پر کرده‌اند. درختان بادام در بسیاری از دره‌ها چیره‌اند و در بهار آن‌ها را با شکوفه‌های سفید و گلابی می‌پوشانند. زردآلو، توت و چارمغز نیز می‌روید و گندم و کچالو محصولات اصلی کشتزارهاست. بالاتر از زمین‌های کشت، چراگاه‌های تابستانی برای چرای گوسفند و بز به کار می‌روند و کوره‌راه‌هایی از بلندی‌های باز می‌گذرند که هر دره را به درۀ دیگر وصل می‌کنند.

بادام شناخته‌شده‌ترین محصول دایکندی است. بادام تازه یا خشک خورده می‌شود، همراه با چای پیش مهمانان گذاشته می‌شود و در شیرینی‌های نوروز و عروسی به کار می‌رود و تاجران آن را از دره‌ها به بازارهای سراسر کشور می‌برند. غذای روزمره خوراک سادۀ کوهستانی است: نانی که روی تابه یا در تنور گلی پخته می‌شود، لبنیات از مواشی خانواده، کچالو، گندم و حبوبات. قروت، ماست خشک‌شده، را نرم کرده و به‌صورت آب قروت همراه با روغن زرد یا روغن بر نان ریزه‌شده می‌ریزند؛ غذایی گرم‌کننده در ماه‌های سرد. گوشت، که معمولاً گوشت گوسفند است، برای مهمانان و جشن‌ها نگه داشته می‌شود. بوسراق، شیرینی‌ای از خمیر سرخ‌شده در روغن، برای نوروز و جشن‌های دیگر پخته می‌شود و زردآلوی خشک و توت خشک خوراک اصلی زمستان‌اند.

بافندگی سنت اصلی صنایع دستی است. برک، پارچۀ پشمی فشرده‌ای که با دست از پشم گوسفند بافته می‌شود، برای کرتی، واسکت و کمپل به کار می‌رود و به خاطر گرمی‌اش ارزشمند است. گلیم، خورجین‌های پشمی و زین‌پوش نیز در قریه‌ها روی دستگاه‌های سادۀ بافندگی بافته می‌شوند. گلدوزی زنان کلاه، لباس، بالشت و خلطه را می‌آراید و هنر سوزن‌دوزی در خانواده‌ها از نسلی به نسل دیگر می‌رسد. جوراب و دستکش بافتنی از پشم محلی برای زمستان ساخته می‌شود. بیشتر این دست‌ساخته‌ها برای استفادۀ خانوادگی ساخته می‌شوند، اما برخی به بازار نیلی می‌رسند و در کنار پارچه و لوازم خانه، که بخش بزرگ داد و ستد را می‌سازند، فروخته می‌شوند.

دایکندی زمستان‌های طولانی و سرد دارد، تقریباً از عقرب تا حوت، که برف بلندی‌ها را می‌پوشاند و اغلب کوتل‌ها و سرک‌های کوهستانی را برای روزها یا هفته‌ها می‌بندد. سفر در این فصل دشوار است و نمی‌توان به آن اطمینان کرد. بهار دیر می‌رسد. شکوفۀ بادام در ماه حمل در دره‌های پایین‌تر پیدا می‌شود، اما شب‌ها همچنان سرد است و با آب شدن برف سرک‌ها ممکن است گِلی باشند. بهترین زمان سفر از ثور تا میزان است که کوتل‌ها باز، روزها گرم و شب‌ها خنک‌اند. اواخر تابستان و اوایل خزان زمان برداشت بادام و میوه است و دره‌ها در این هنگام در پرکارترین و پربارترین حالت خود قرار دارند.

راه رسیدن به دایکندی سرک‌های کوهستانی‌ای است که از کوهستان‌های مرکزی می‌گذرند و از ولایت بامیان در شمال‌شرق، از ولایت غزنی در شرق و از ترینکوت در ارزگان در جنوب به آن می‌رسند. فاصلۀ کابل تا نیلی، بسته به مسیر، تقریباً ۴۵۰ کیلومتر است و رانندگی معمولاً یک روز طولانی یا بیشتر طول می‌کشد و در راه از چند کوتل بلند گذشته می‌شود. در داخل ولایت، سرک‌هایی که بیشتر خامه‌اند، نیلی را با مراکز ولسوالی‌ها وصل می‌کنند و به برخی دره‌ها تنها از راه‌های خامه یا کوره‌راه‌ها می‌توان رسید. سفرها کندتر از آن است که فاصله‌ها نشان می‌دهند و استفاده از موتر چهارچرخ‌محرک مقاوم امری معمول است. وضعیت سرک‌ها و شرایط محلی تغییرپذیر است، بنابراین مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی معلومات بگیرند.

جای اقامت در دایکندی ساده و کمیاب است. نیلی چند مهمانخانه و هوتل کوچک با اتاق‌های ساده دارد و بیرون از مرکز ولایت جای اقامت رسمی بسیار کم است. در ولسوالی‌ها، مسافران معمولاً در سماوارها، که اغلب می‌توان در آن‌ها غذا و جایی برای خواب روی توشک یافت، یا به‌عنوان مهمان خانواده‌های محلی، به پیروی از سنت نیرومند مهمان‌نوازی، می‌مانند. اتاق‌ها به‌ندرت گرمایشی بیش از یک بخاری دارند؛ از این رو بستر گرم حتی در تابستان، که شب‌های کوهستان ممکن است سرد باشد، به کار می‌آید.

موترهای چهارچرخ‌محرک مسافربری، منی‌بس‌ها و موترهای پیک‌آپ نیلی را با مراکز ولسوالی‌ها و ولایت‌های همسایه وصل می‌کنند و معمولاً صبح زود، وقتی پر شدند، حرکت می‌کنند. سفر در سرک‌های ناهموار کوهستانی کند است. در نیلی مردم پیاده می‌روند یا از موترسایکل استفاده می‌کنند و چند رکشا در امتداد سرک اصلی رفت‌وآمد دارند. برای بازدیدکنندگان، کرایه‌کردن موتر با رانندۀ محلی باتجربه عملی‌ترین راه سفر میان دره‌هاست. در مناطق دورافتاده، هنوز از خر و اسپ برای بردن بار در راه‌هایی که موتر به آن‌ها نمی‌رسد، استفاده می‌شود.