نیلی

نیلی مرکز ولایت دایکندی است و در دره‌ای مرتفع در کوهستان‌های مرکز افغانستان جای دارد. پیش از آن که دایکندی در سال ۲۰۰۴ میلادی ولایت شود، نیلی آبادی کوچکی بود و تقریباً همه‌چیز در این شهر، از ادارات دولتی تا بازار اصلی، پس از آن ساخته شده است. شهر در امتداد درۀ خود کشیده شده است؛ با بازاری مرکزی از دکان‌ها، رستورانت‌های کوچک و ورکشاپ‌ها، ساختمان‌های دولتی، مکتب‌ها و یک شفاخانه، و خانه‌هایی که از دامنه‌های دو سو بالا رفته‌اند. گرداگرد آن، کشتزارهای پلکانی و باغ‌های بادام کف دره را پر کرده‌اند و کوه‌های برهنه به‌تندی بر فراز آن سر برافراشته‌اند. نیلی دروازۀ اصلی ورود به دایکندی و پایگاه سفر به ولسوالی‌های آن است. این شهر جای آبدات تاریخی نیست، اما مرکز پرجنب‌وجوش زندگی کوهستانی است، با هوای صاف کوهستان و چشم‌انداز پشته‌های اطراف. برای بازدیدکننده، نیلی آشنایی نخستین خوبی با هزاره‌جات و آهنگ زندگی در کوهستان‌های مرکزی فراهم می‌کند؛ جایی که فصل‌ها هنوز تعیین می‌کنند مردم چه وقت سفر کنند، بکارند و داد و ستد کنند.

تاریخ نیلی به‌عنوان یک شهر کوتاه است. این‌جا نسل‌ها آبادی کشاورزی‌ای در یکی از دره‌های بخش شمالی ارزگان آن روز بود، با خانه‌های پراکنده، کشتزارها و باغ‌ها. وقتی دایکندی در سال ۲۰۰۴ میلادی به ولایت تبدیل شد، نیلی به مرکزیت آن برگزیده شد و از آن پس به‌سرعت رشد کرده است. سرک‌های تازه، ساختمان‌های دولتی، مکتب‌ها و یک شفاخانۀ ولایتی ساخته شد و تاجران ولسوالی‌ها و ولایت‌های همسایه در بازار آن دکان باز کردند. این رشد پوشش تیلفون موبایل، برق مطمئن‌تر و پیوندهای زمینی بهتر با کابل و بامیان را به همراه آورده است، در حالی که بخش بزرگی از زندگی دره‌های اطراف، که بر کشاورزی و مالداری استوار است، کم‌وبیش مانند گذشته ادامه دارد.

نیلی شهری دری‌زبان است و بسیاری از مردم آن در قریه‌های اطراف خانواده دارند. مسجدها و تکیه‌خانه‌ها به مردم خدمت می‌کنند و مراسم یادبود محرم زمان مهمی برای گردهمایی در شهر است. نوروز جشن اصلی سال است که با دیدار خویشاوندان، لباس نو و غذاهای ویژه گرامی داشته می‌شود و خانواده‌ها، اگر هوا اجازه دهد، با میله‌رفتن به دره از بهار استقبال می‌کنند. رخصتی‌های عید بازار را از خریداران پر می‌کند. صدای دمبوره در عروسی‌ها و محفل‌ها شنیده می‌شود و مسابقه‌های فوتبال و والیبال بازیکنان و تماشاگران جوان را به زمین‌های باز حاشیۀ شهر می‌کشاند.

نیلی در دره‌ای تنگ و کوهستانی قرار دارد، با کشتزارها و باغ‌هایی در امتداد جویبارش و دامنه‌های پرشیبی که از هر سو بالا رفته‌اند. درختان بادام اطراف شهر در بهار شکوفه می‌کنند و در تابستان دره با گندم، کچالو و درختان میوه سبز است. برف بخش بزرگی از سال کوه‌های اطراف را می‌پوشاند و هوای صاف چشم‌اندازی دور از پشته‌ها پدید می‌آورد. از دامنه‌های بالای شهر، نقش کشتزارهای پلکانی، جوی‌های آبیاری و خانه‌های روستایی که ویژۀ دایکندی است، در پایین دیده می‌شود. زمستان‌ها طولانی و سرد است و دره ممکن است هفته‌ها در محاصرۀ برف بماند.

بازار نیلی رستورانت‌های کوچکی دارد که برنج، کباب، شوروا و قورمه را با نان تازه پیش می‌کنند و همچنین چایخانه‌هایی که مسافران در آن‌ها استراحت می‌کنند و غذا می‌خورند. نانوایی‌ها در سراسر روز نان می‌پزند. بادام باغ‌های اطراف همه‌جا فروخته می‌شود، در کنار زردآلوی خشک، توت و چارمغز. لبنیات قریه‌ها، از جمله ماست و مسکه، در بازار به فروش می‌رسد و کچالوی دره خوراک اصلی آشپزی خانگی است. چای سبز یا سیاه همراه با بادام، کشمش و شیرینی به هر مهمانی پیش می‌شود و در نوروز خانه‌ها برای مهمانان شیرینی‌ها و غذاهای جشنی آماده می‌کنند.

بازار نیلی بیشتر جای کالاهای روزمره است: پارچه، لباس، لوازم خانه، ابزار، تجهیزات برق آفتابی و مواد خوراکی. در میان آن‌ها، بازدیدکنندگان می‌توانند کالاهای پشمی قریه‌های اطراف، مانند پارچۀ برک، گلیم و جوراب و دستکش بافتنی را، به‌ویژه با نزدیک شدن زمستان، پیدا کنند. کلاه‌ها و خلطه‌های گلدوزی‌شده‌ای که زنان محلی می‌سازند نیز در برخی دکان‌ها فروخته می‌شود. خلطه‌های بادام، که به وزن فروخته می‌شوند، رایج‌ترین سوغات‌اند و زردآلوی خشک و توت خشک پیش از زمستان به مقدار زیاد خریده می‌شوند.

ارتفاع زیاد نیلی به آن تابستان‌های خنک و زمستان‌های طولانی و سرد می‌دهد. تقریباً از عقرب تا حوت برف و یخ سفر را دشوار می‌سازد و راه زمینی شهر ممکن است برای مدتی قطع شود. ثور و جوزا کشتزارهای سبز و روزهای معتدل با خود دارند و ماه‌های خوبی برای سفرند، هرچند ممکن است بر کوتل‌ها برف دیرهنگام ببارد. از سرطان تا سنبله هوا گرم و پایدار است و برداشت بادام در اواخر تابستان زمان پرکاری در بازار است. میزان پیش از رسیدن نخستین برف‌ها خنک و صاف است.

نیلی از راه زمینی با کابل و بامیان، با ولایت غزنی در شرق و با ترینکوت در ارزگان در جنوب پیوند دارد. راه از کابل تقریباً ۴۵۰ کیلومتر است و معمولاً یک روز طولانی یا بیشتر طول می‌کشد که بسیار به مسیر، فصل و وضعیت کوتل‌ها بستگی دارد. موترهای مسافربری به کابل و ولایت‌های دیگر صبح زود از نیلی حرکت می‌کنند و معمول است که چوکی از روز پیش گرفته شود. مدت سفر بسیار متفاوت است، از این رو عاقلانه است که در آغاز و پایان سفر یک روز اضافی در نظر گرفته شود. وضعیت سرک‌ها و شرایط محلی تغییرپذیر است، بنابراین مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی معلومات بگیرند.

نیلی شمار اندکی مهمانخانه و هوتل ساده دارد که بیشتر در بازار یا نزدیک آن‌اند. اتاق‌ها ساده‌اند؛ در ماه‌های سرد با بخاری گرم می‌شوند و برق آن‌ها ممکن است به پلیت‌های آفتابی یا جنراتور وابسته باشد. بسیاری از بازدیدکنندگان برای کار می‌آیند و نهادهایی که به آن‌ها سر می‌زنند، جای اقامتشان را فراهم می‌کنند؛ از این رو مسافرانی که به‌تنهایی سفر می‌کنند، بهتر است در صورت امکان از پیش اتاق بگیرند. مهمان‌نوازی در این منطقه نیرومند است و بازدیدکنندگانی که آشنای محلی دارند، اغلب برای ماندن نزد خانواده‌ای دعوت می‌شوند.

نیلی آن‌قدر کوچک است که می‌توان پیاده در آن گشت، هرچند شهر در امتداد درۀ خود پراکنده است و دامنه‌ها پرشیب‌اند. موترسایکل رایج‌ترین وسیلۀ شخصی رفت‌وآمد است و چند تکسی و رکشا در امتداد سرک اصلی کار می‌کنند. موترهای چهارچرخ‌محرک مسافربری و منی‌بس‌ها به ولسوالی‌ها معمولاً صبح زود از بازار حرکت می‌کنند. کرایه‌کردن موتر با راننده راه عملی دیدن دره‌های نزدیک است و در قریه‌های آن سوی سرک، مردم هنوز از خر و اسپ برای بردن بار استفاده می‌کنند.