گردیز

گردیز مرکز ولایت پکتیا و شهر اصلی کوهستان‌های جنوب‌شرق است. این شهر در ارتفاع حدود ۲۳۰۰ متر بر دشتی پهن و باز قرار دارد که کوه‌ها آن را در میان گرفته‌اند، تقریباً ۱۲۵ کیلومتر در جنوب کابل، و جایگاهش در محل پیوستن سرک‌های کابل، خوست، غزنی و پکتیکا آن را از دیرباز به چهارراه تجارت و سفر بدل کرده است. بالای شهر، بالاحصار سر برافراشته است؛ قلعه‌ای کهن با دیوارها و برج‌های ضخیم خشتی بر فراز تپه‌ای که در بیشتر تاریخش قرارگاه نظامی بوده است. در پایین آن، شهر در سراسر دشت گسترده است: بازار مرکزی با دکان‌ها، کارگاه‌ها و چایخانه‌ها، ساختمان‌های دولتی، مسجدها، مکتب‌ها، محوطه پوهنتون پکتیا و ساحه‌های مسکونی از قلعه‌های دیوارکشی‌شده. گردیز شهری کاری و ولایتی است و نه مقصدی گردشگری. گردشگران بیشتر برای کار یا در راه خوست و ولسوالی‌های شرقی به آنجا می‌آیند، اما شهر چشم‌اندازهایی از قلعه و کوه‌های پیرامون، بازارهای پررونقی پر از کالاهای سراسر جنوب‌شرق و حسی از زندگی روزمره یک شهر کوهستانی پشتون‌نشین را عرضه می‌کند. این شهر همچنین پایگاه طبیعی برای دیدن دشت‌ها و جنگل‌های پکتیاست.

گردیز شهری کهن است که آغاز آن به‌درستی روشن نیست. این شهر بر سر راه‌های میان کابل، غزنی و دشت‌های سند قرار داشت و یافته‌های این منطقه، از جمله تندیس‌هایی از دوره پیش از اسلام، نشان می‌دهند که مدت‌ها پیش از رسیدن اسلام به منطقه جای مهمی بوده است. در دوره غزنویان گردیز شهر شناخته‌شده‌ای در سرزمین‌های شرقی بود و ابوسعید گردیزی، تاریخ‌نگار قرن یازدهم میلادی و نویسنده زین‌الاخبار، یکی از کهن‌ترین تاریخ‌های نوشته‌شده به زبان فارسی، نام خود را از آن گرفت. قلعه آن در طول قرن‌ها بارها بازسازی شد و فرمانروایان پیاپی از آن به عنوان دژ استفاده کردند. در قرن بیستم میلادی گردیز به عنوان مرکز اداری ولایت پکتیا، که در آن زمان بسیار بزرگ‌تر بود، رشد کرد. مانند دیگر بخش‌های ولایت، این شهر نیز از جنگ‌های دهه‌های اخیر آسیب دیده است.

پشتو زبان اصلی گردیز است و دری در بازار و ادارات به‌گستردگی رایج است. شهر مردمی از قبایل گوناگون پکتیا و ولایت‌های همسایه را به خود می‌کشد و بازار جایی است که خبر، تجارت و کارهای خانوادگی به هم می‌رسند. زندگی دینی در کانون مسجدهای شهر است و نماز جمعه و دو عید اوج هفته و سال‌اند. عروسی‌ها با موسیقی و اتن جشن گرفته می‌شوند و شعر و آواز پشتو در گردهمایی‌ها و از رادیوهای محلی شنیده می‌شود. پوهنتون پکتیا و مکتب‌های شهر شمار چشمگیری از محصلان و شاگردان را در گردیز گرد آورده‌اند و کرکت بسیار محبوب است و در زمین‌های باز پیرامون شهر بازی می‌شود.

گردیز بر دشتی باز از کشتزارها و چراگاه‌های خشک قرار دارد که کوه‌هایی با برف بیشتر ماه‌های سال آن را قاب گرفته‌اند. تپه قلعه بر سراسر دشت مشرف است و در آن سو رشته‌کوه‌ها به سوی شرق، به جنگل‌ها و مرز پاکستان، کشیده می‌شوند. در دشت گندم، کچالو و علوفه کشت می‌شود که با جوی‌ها، چاه‌ها و کاریزها آبیاری می‌شوند، و بیدها و سفیدارها در کنار آبراهه‌ها می‌رویند. تابستان‌ها در این ارتفاع به‌گونه دلپذیری معتدل‌اند و زمستان‌ها سرمای سخت و برف می‌آورند. کوه‌های جنگلی شرق پکتیا با موتر در دسترس‌اند و سرسبزی آن‌ها با دشت خشک پیرامون شهر تضاد دارد.

رستورانت‌ها و چایخانه‌های گردیز غذاهای جنوب‌شرق را عرضه می‌کنند: کباب و چپلی کباب ذغالی، قابلی پلو، شوربا و نان تازه فراوان. غذاهای گوشتی چیره‌اند و دیدار از یک خانه معمولاً به معنای سفره‌ای سخاوتمندانه از برنج و گوشت است. در بازار، چلغوزه جنگل‌های شرقی در خزان و زمستان بریان‌شده فروخته می‌شود و در کنار آن چارمغز، میوه خشک و شیرینی. لبنیاتی مانند ماست و دوغ تازه فروخته می‌شوند و چای سبز در طول روز نوشیده می‌شود. در زمستان، لاندی، گوشت خشک گوسفند، در بازار فروخته می‌شود و در بسیاری از خانه‌ها پخته می‌شود.

بازار گردیز بیشتر مرکز داد و ستد کالاهای جنوب‌شرق است تا مرکز صنایع دستی. دکان‌ها کلاه، واسکت و لباس‌های زنانه گلدوزی‌شده، شال و کمپل پشمی و پیراهن‌های بلند و تنبان‌های گشادی را می‌فروشند که در سراسر منطقه پوشیده می‌شوند و اغلب خیاطان محلی آن‌ها را به سفارش می‌دوزند. کارگاه‌های نجاری چوب ولسوالی‌های شرقی را به دروازه، چوکات کلکین و اثاثیه بدل می‌کنند و فلزکاران ابزار، بخاری و لوازم خانه را می‌سازند و ترمیم می‌کنند. بوریا، سبد و ریسمان مزری و چپلی‌های چرمی نیز به‌گستردگی فروخته می‌شوند. کالاهای کارخانه‌ای کابل و پاکستان در کنار این محصولات محلی عرضه می‌شوند.

دلپذیرترین ماه‌ها در گردیز ثور تا جوزا و سنبله و میزان است؛ زمانی که روزها معتدل و آفتابی و شب‌ها خنک‌اند. بهار دشت را سبز می‌کند و خزان چلغوزه تازه را به بازار می‌آورد. تابستان گرم است اما در این ارتفاع به‌ندرت بسیار داغ می‌شود، هرچند سرطان و اسد ممکن است رعد و برق بیاورند. زمستان، از جدی تا دلو، سرد است، با برف در دشت و یخبندان‌هایی که ممکن است سخت باشند؛ سرک‌های بیرون از شهر، به‌ویژه سرک کوهستانی خوست، ممکن است از برف آسیب ببینند. در ماه رمضان، بازار در روز آرام و در شامگاه از همیشه پررونق‌تر است.

گردیز از راه شاهراهی که از لوگر و پل علم می‌گذرد، حدود ۱۲۵ کیلومتر در جنوب کابل قرار دارد؛ راهی حدود دو و نیم تا سه ساعته با موتر. تکسی‌ها و منی‌بس‌های مسافربری در طول روز میان دو شهر رفت‌وآمد می‌کنند. از گردیز، سرکی کوهستانی به طول تقریباً ۱۰۰ کیلومتر با گذشتن از یک کوتل بلند به سوی جنوب‌شرق به خوست می‌رود؛ سرک‌هایی نیز به سوی غرب به غزنی و به سوی جنوب به پکتیکا امتداد دارند. سرک‌های اصلی در نزدیکی بازار به هم می‌رسند و شهر را به جای مناسبی برای عوض کردن موتر بدل می‌کنند. وضع سرک‌ها و شرایط محلی تغییر می‌کند، بنابراین مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاه شوند.

گردیز چند هوتل و مهمانخانه دارد که بیشترشان نزدیک بازار و در امتداد سرک‌های اصلی ورودی شهرند. سطح آن‌ها ساده تا متوسط است و بیشتر بازرگانان، کارمندان دولت و مسافرانی که به خوست یا کابل می‌روند از آن‌ها استفاده می‌کنند. غذا معمولاً در خود محل یا نزدیک آن در دسترس است. گرمایش در زمستان اهمیت دارد، بنابراین بهتر است پیش از گرفتن اتاق از امکانات آن آگاه شد، و خانواده‌ها ممکن است ترتیب دادن اقامت از پیش و از راه آشنایان محلی را سودمند بیابند. بیرون از مرکز شهر گزینه‌های اندکی وجود دارد.

رکشاها و تکسی‌ها وسیله اصلی رفت‌وآمد در گردیزند و هر دو در نزدیکی بازار و در امتداد سرک‌های اصلی یافت می‌شوند. بازار مرکزی جمع‌وجور است و به‌آسانی می‌توان آن را پیاده گشت. تکسی‌ها و منی‌بس‌های مسافربری از ایستگاه‌های نزدیک تقاطع‌های سرک به کابل، خوست، غزنی، پکتیکا و ولسوالی‌ها می‌روند و با پر شدن ظرفیت حرکت می‌کنند. موترسایکل رایج است. برای سفر به مناطق روستایی پیرامون یا جنگل‌های شرقی، موتر کرایی با راننده عملی‌ترین گزینه است.