غزنی

غزنی مرکز ولایت غزنی و یکی از تاریخی‌ترین شهرهای افغانستان است. این شهر در ارتفاع حدود ۲۲۰۰ متر بر فلات جنوب‌غرب کابل، بر سر شاهراه کندهار، قرار دارد و ارگ آن، قلعه‌ای عظیم با دیوارها و برج‌های خشتی بر تپه‌ای بالای شهر کهنه، بر چشم‌انداز شهر چیره است. از اواخر قرن دهم تا قرن دوازدهم میلادی، این شهر پایتخت دودمان غزنویان بود که فرمانروایانش در اینجا کاخ‌ها، مسجدها و باغ‌ها ساختند و آن را به کانون دانش بدل کردند. بخش بزرگی از آن شکوه از میان رفته است، اما بناهای مهمی بر جای مانده‌اند: دو منار آجری آراسته در دشت درست بیرون شهر، آرامگاه سلطان محمود در روضه و زیارتگاه سنایی شاعر. در سال ۲۰۱۳ میلادی غزنی پایتخت فرهنگ اسلامی آسیا نامیده شد و این رویداد زمینه‌ساز کارهای مرمت در چند جای تاریخی شد. امروز غزنی شهر بازاری پرجنب‌وجوشی است. بازارهای آن نیازهای ولسوالی‌های اطراف را برآورده می‌کنند و رفت‌وآمد شاهراه هر روز تجارت و مسافران را از میان شهر می‌گذراند. گردشگران معمولاً ارگ و دیوارهای کهنه، منارها و زیارتگاه‌های روضه را در یک روز می‌بینند.

غزنی پیش از رسیدن اسلام نیز شهر بود. در دهه ۹۶۰ میلادی به دست الپتگین، فرمانده‌ای ترک‌تبار، افتاد و بعدها در زمان سبکتگین و به‌ویژه پسرش سلطان محمود پایتخت امپراتوری بزرگی شد. لشکرکشی‌های محمود ثروت فراوانی به شهر آورد و او شهر را با مسجدها، کاخ‌ها و کتابخانه‌ها آراست. دو منار آجری ستاره‌شکل که هنوز بیرون شهر پابرجا هستند، به سلطان‌های بعدی غزنوی، مسعود سوم و بهرام‌شاه، نسبت داده می‌شوند؛ آن‌ها بخش‌های پایینی باقی‌مانده از برج‌هایی‌اند که روزگاری بلندتر بودند. در حدود سال ۱۱۵۰ میلادی علاءالدین حسین، فرمانروای غوری، شهر را گرفت و به آتش کشید و لقب «جهان‌سوز» یافت. ارگ بارها بازسازی شده و مدت‌ها یکی از استوارترین قلعه‌های سر راه کابل و کندهار بود. در دهه‌های اخیر، پروژه‌های حفاظتی کوشیده‌اند دیوارها، منارها و آرامگاه‌ها را از بی‌توجهی و آسیب هوا نگه دارند.

مردم غزنی به هر دو زبان دری و پشتو سخن می‌گویند و بازارهای شهر بازرگانان و خانواده‌هایی از همه اقوام ولایت را گرد هم می‌آورند. مسجدها، مدرسه‌های دینی و زیارتگاه‌ها در کانون زندگی شهری قرار دارند و نماز جمعه و دو عید پرجنب‌وجوش‌ترین زمان‌ها در تقویم شهرند. زیارتگاه‌ها بخش مهمی از هویت غزنی‌اند. در روضه، درست در شمال‌شرق شهر، آرامگاه سلطان محمود در محوطه‌ای دیوارکشی‌شده قرار دارد و زائران و خانواده‌ها به دیدنش می‌آیند. زیارتگاه حکیم سنایی، سراینده حدیقه‌الحقیقه، نزد دوستداران شعر فارسی گرامی است و زیارتگاه‌های دیگری در شهر و اطراف آن برای تبرک و دعا زیارت می‌شوند. موزیم کوچکی از هنر اسلامی در آرامگاهی از دوره تیموری در روضه جای داشته است. شهر همچنین یک پوهنتون و مکتب‌های بسیار دارد و کرکت و فوتبال در میان جوانان محبوب‌اند.

شهر بر دشتی باز قرار دارد که تپه‌های کم‌ارتفاع آن را در بر گرفته‌اند و دریای غزنی از نزدیکی آن می‌گذرد. در این ارتفاع هوا صاف و خشک است و در روزهای خوب، کوه‌های کوهستان مرکزی در افق دیده می‌شوند. باغ‌ها و باغستان‌ها قریه‌های حاشیه شهر را در بر گرفته‌اند، به‌ویژه در اطراف روضه، جایی که دیوارها درختان میوه‌ای را در میان گرفته‌اند که با آب کاریز آبیاری می‌شوند. در بهار، دشت با گندم و کشت‌های علوفه سبز می‌شود؛ در اواخر تابستان خاک‌آلود و قهوه‌ای است و بادهای تند بعد از ظهر ممکن است گرد و خاک برخیزانند. زمستان برف و یخبندان‌های سخت می‌آورد و دیوارهای ارگ و منارها به‌روشنی بر زمینه سفید دشت نمایان می‌شوند.

بازارها و رستورانت‌های کنار شاهراه غزنی همه گونه غذای افغانی را عرضه می‌کنند. کباب گوسفند و مرغ، قابلی پلو، منتو و شوربا با نان تازه همه جا یافت می‌شوند و آشپزخانه‌های کنار سرک از جریان همیشگی مسافران میان کابل و کندهار پذیرایی می‌کنند. در زمستان، لاندی پلو، برنجی که با گوشت خشک گوسفند پخته می‌شود، همراه با شوربا و قورمه‌ها محبوب است. نانوایی‌ها نان و نان‌های شیرین برای عیدها می‌پزند و شیرینی‌فروشان شیرینی و میوه خشک می‌فروشند. در خزان بازارها از میوه باغ‌های ولایت پر می‌شوند و مغزیجات و کشمش در تمام سال فروخته می‌شوند. چای همه جا پیش می‌شود، اغلب با نقل یا توت خشک.

بازار غزنی از دیرباز به پوستین‌دوزانش شناخته می‌شود که پوستین‌های گوسفندی را می‌برند و می‌دوزند و چرم آن‌ها را با نخ ابریشمی گلدوزی می‌کنند. کارگاه‌ها پوستینچه و کلاه پوستی نیز می‌سازند و برخی پوستین‌های کهنه را ترمیم و نو می‌کنند. در جاهای دیگر بازار، خیاطان، گلدوزان و کلاه‌دوزان کلاه‌ها، واسکت‌ها و پارچه‌های گلدوزی‌شده می‌فروشند و دکان‌ها شال‌های پشمی، کمپل‌ها و گلیم‌هایی را عرضه می‌کنند که از ولسوالی‌ها آورده می‌شوند. اکنون بالاپوش‌های کارخانه‌ای نیز رایج‌اند، اما پوستین‌های سنتی همچنان به سفارش ساخته می‌شوند و یک پوستین خوش‌دوخت در سراسر مناطق کوهستانی پوشاک زمستانی ارزشمندی به شمار می‌رود.

بهترین زمان برای دیدن بناهای غزنی بهار، از ثور تا جوزا، و خزان، در سنبله و میزان، است؛ زمانی که روزها معتدل و صاف‌اند و گشت پیاده در اطراف ارگ و منارها دلپذیر است. روزهای تابستان زیر آفتاب ممکن است گرم باشند و در بعد از ظهرهای بادی گرد و خاک برخیزد، اما شب‌ها خنک‌اند. در زمستان، از جدی تا دلو، شهر سرد و اغلب برفی است و روزها کوتاه‌اند؛ زیارتگاه‌ها همچنان قابل دیدن‌اند، اما لباس گرم ضروری است. نوروز و عیدها خانواده‌ها را به زیارتگاه‌ها و باغ‌های اطراف روضه می‌کشانند و فضای جشن به شهر می‌دهند.

شهر غزنی بر شاهراه کابل به کندهار، حدود ۱۵۰ کیلومتر در جنوب‌غرب کابل، قرار دارد. تکسی‌ها و منی‌بس‌های مسافربری به‌طور مکرر از کابل حرکت می‌کنند و سفر معمولاً دو و نیم تا سه ساعت طول می‌کشد. شاهراه از راه زابل به سوی جنوب تا کندهار ادامه می‌یابد. از شرق، سرکی شهر را به گردیز در پکتیا وصل می‌کند و سرک‌های ولسوالی‌های غربی ولایت به شهر و تقاطع‌های شاهراه در آن می‌رسند. منارها و روضه با موتر فاصله کوتاه و با پیاده‌روی فاصله درازی از مرکز شهر دارند. وضع سرک‌ها و شرایط محلی تغییر می‌کند، بنابراین مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاه شوند.

غزنی گزینه‌های محدودی از هوتل و مهمانخانه دارد که بیشترشان نزدیک بازار اصلی و در امتداد شاهراهی‌اند که از شهر می‌گذرد. سطح آن‌ها از ساده تا متوسط است و بیشتر بازرگانان، کارمندان دولت و خانواده‌های در حال گذر از آن‌ها استفاده می‌کنند. بسیاری از هوتل‌ها رستورانتی دارند که غذاهای محلی عرضه می‌کند. آب گرم و گرمایش ممکن است محدود باشد، به‌ویژه در زمستان، بنابراین بهتر است پیش از گرفتن اتاق پرسیده شود. از آنجا که شهر در فاصله رفت‌وبرگشت یک‌روزه از کابل قرار دارد، بسیاری از گردشگران شب را در آنجا نمی‌مانند و شامگاه به پایتخت بازمی‌گردند.

رکشاها رایج‌ترین وسیله برای رفت‌وآمدهای کوتاه در غزنی‌اند و تکسی‌هایی نیز در سرک‌های اصلی در دسترس‌اند. شهر کهنه و اطراف ارگ را بهتر است پیاده گشت. برای دیدن ارگ، منارها و روضه با هم، کرایه کردن موتری با راننده یا رکشایی برای چند ساعت عملی‌ترین گزینه است، زیرا این جاها در حاشیه‌های شهر پراکنده‌اند. تکسی‌ها و منی‌بس‌های مسافربری از ایستگاه‌های نزدیک شاهراه به کابل، کندهار، گردیز و ولسوالی‌ها می‌روند و با پر شدن ظرفیت حرکت می‌کنند.