هرات

هرات چند کیلومتر در شمال هریرود، در منتهی‌الیه غرب افغانستان، موقعیت دارد و مرکز ولایت هرات است. این شهر یکی از بزرگ‌ترین شهرهای کشور و مرکز اصلی تجارت در غرب است و پیوندهای تجارتی نزدیکی با ایران و ترکمنستان دارد. قلب تاریخی شهر، شهر کهنهٔ حصاردار است که تقریباً به شکل مربع ساخته شده و راسته‌های بازار از دروازه‌های آن به درون می‌آیند و در چهارراهی مرکزی به نام چارسو به هم می‌رسند. بر فراز آن قلعهٔ اختیارالدین سر برافراشته است، و در درون شهر کهنه مسجد جامع با صحن بزرگ کاشی‌کاری‌شده‌اش قرار دارد. بیرون از حصارهای کهنه، ناحیه‌های تازه‌تر در امتداد سرک‌های پهنی گسترش یافته‌اند که ردیف درختان، ساختمان‌های دولتی و پارک‌ها در کنارشان قرار دارند. آبدات هرات آن را از نظر معماری اسلامی به یکی از غنی‌ترین جاهای افغانستان بدل کرده است. بازدیدکنندگان افزون بر مسجد جامع و قلعه، برای دیدن منارها و آرامگاه گوهرشاد در مصلی، زیارتگاه خواجه عبدالله انصاری در گازرگاه، و باغ طبقه‌طبقهٔ تخت سفر بر تپه‌های شمال شهر می‌آیند. هرات همچنین به صنعتگران، شاعران و نوازندگانش، و به تجارت پررونق بازارهایش که خریداران را از سراسر غرب کشور به خود می‌کشانند، شهرت دارد.

پیشینهٔ هرات بسیار کهن است. این سکونتگاه مرکز سرزمینی بود که پارسیان هخامنشی آن را هریوا می‌نامیدند، و قلعهٔ آن بر تپه‌ای قرار دارد که از روزگار باستان استحکامات داشته و روایت‌های محلی آن را به اسکندر مقدونی پیوند می‌دهند. مسجد جامع در حدود سال ۱۲۰۰ میلادی به دست فرمانروایان غوری بازسازی شد، و یک پیش‌طاق غوری هنوز در درون آن باقی مانده است. شهر در حملات مغول در دههٔ ۱۲۲۰ میلادی ویران شد، در قرن چهاردهم میلادی زیر فرمان خاندان محلی آل کرت دوباره جان گرفت، و در دوران تیموریان به اوج شکوه خود رسید. شاهرخ در اوایل قرن پانزدهم میلادی هرات را پایتخت خود ساخت، و همسرش گوهرشاد مجموعهٔ مسجد و مدرسه را در مصلی بنیاد نهاد. در اواخر همان قرن، دربار سلطان حسین بایقرا از شاعرانی چون جامی و امیر علی‌شیر نوایی و از نقاشی چون بهزاد پشتیبانی می‌کرد. بیشتر بناهای مصلی در سال ۱۸۸۵ میلادی، هنگامی که این ناحیه برای اهداف دفاعی پاک‌سازی شد، ویران گردیدند. شهر در اواخر قرن بیستم میلادی آسیب سنگینی دید، و بسیاری از آبدات، از جمله قلعه، از آن زمان تاکنون مرمت شده‌اند.

دری هراتی، با لهجه و واژگان ویژهٔ خود، زبان کوچه و بازار است، و پشتو و زبان‌های دیگر در میان مردمی که از ولایت‌های پیرامون آمده‌اند شنیده می‌شود. زندگی شهری را سنت اسلامی و دلبستگی عمیق به ادبیات فارسی شکل داده است: محفل‌های شعرخوانی، خوشنویسی و یاد نقاشان تیموری بخشی از هویت شهر به شمار می‌روند. گازرگاه، آرامگاه خواجه عبدالله انصاری، شاعر صوفی قرن یازدهم میلادی، پربازدیدترین زیارتگاه شهر است، به‌ویژه در شب‌های جمعه و مناسبت‌های دینی، و این مجموعه همچنین آرامگاه بسیاری از چهره‌های نامدار گذشتهٔ هرات را در خود دارد. در نوروز، خانواده‌ها در پارک‌ها، باغ‌ها و زیارتگاه‌ها به میله می‌روند، و در عروسی‌ها و محفل‌ها نوازندگان شهر آهنگ‌هایی را می‌نوازند که هرات به خاطر آن‌ها در سراسر کشور شناخته می‌شود. روزهای جمعه، صحن بزرگ مسجد جامع برای نماز جمعه پر می‌شود.

شهر بر دشتی با شیب ملایم میان تپه‌های شمال و هریرود در جنوب قرار دارد. نهرهایی که از دریا جدا شده‌اند باغ‌ها، تاکستان‌ها و کشتزارهایی را آبیاری می‌کنند که هنوز تا حومهٔ شهر می‌رسند، و سرک‌های ناحیه‌های تازه‌تر در سایهٔ ردیف درختان بلند قرار دارند. بر تپه‌های شمال، باغ طبقه‌طبقهٔ تخت سفر که از دوران تیموری به جا مانده، بر سراسر شهر مشرف است و به‌ویژه در بهار جای محبوبی برای میله‌های خانوادگی است. زیارتگاه گازرگاه نیز بر همین دامنه‌ها در میان درختان کهن‌سال قرار دارد. در جنوب، سرکی که به دریا می‌رسد از میان کشتزارها می‌گذرد و به پل مالان، پل کهنه‌ای با طاق‌های بسیار بر هریرود، می‌رسد. در تابستان، باد ۱۲۰ روزه پیوسته بر شهر می‌وزد؛ بعدازظهرها گرد و خاک بلند می‌کند، اما از تندی گرما می‌کاهد.

غذای هرات سخاوتمندانه است و برنج، گوشت گوسفند و میوهٔ خشک فراوان دارد. کبابی که روی زغال پخته و با نان تازه پیش آورده می‌شود، منتو، آشک و شوربای آهسته‌پز در سراسر شهر یافت می‌شوند، و قابلی پلو هیچ‌گاه دور از دسترس نیست. زعفران ولسوالی‌های پیرامون به برنج شیرین و شیرینی‌هایی که برای عروسی‌ها و مناسبت‌های دینی آماده می‌شوند رنگ می‌دهد. بازارها پر از فرآورده‌های ولایت است: انگور و خربوزه در اواخر تابستان و خزان، کشمش، بادام، پسته و دیگر میوه‌های خشک و خشکبار در تمام سال، و سبزی و ترکاری تازه از باغ‌های پیرامون شهر. در بهار، دستفروشان کشمش پنیر می‌فروشند. چای سبز، اغلب با هیل، در همه جا پیش آورده می‌شود، و شیریخ در شام‌های تابستان طرفداران فراوان دارد.

شناخته‌شده‌ترین هنر دستی هرات شیشه‌گری دستی آن است که در کارگاه‌های کوچک خانوادگی به رنگ‌های آبی سیر، فیروزه‌ای و سبز و به شکل‌هایی ساخته می‌شود که طی نسل‌ها کمتر تغییر کرده‌اند. مسجد جامع کارگاه کاشی‌سازی خود را دارد که در آن استادکاران کاشی‌های معرق لعاب‌دار را برای مرمت مسجد می‌برند و کنار هم می‌نشانند. بازارهای قالین‌فروشی شهر قالین‌هایی را می‌فروشند که در سراسر منطقه بافته شده‌اند، از نقش‌های هراتی تا قالین‌های بلوچی و ترکمنی، و نیز گلیم‌ها و خورجین‌ها. شال‌های ابریشمی، کلاه‌ها و لباس‌های گلدوزی‌شده، خوشنویسی، مینیاتور به سبک مکتب هرات، و کالاهای چرمی و فلزی در بازارهای شهر کهنه و کوچه‌های پیرامون مسجد جامع فروخته می‌شوند.

شهر در بهار، از حمل تا جوزا، در بهترین حال خود است؛ در این هنگام باغ‌های گازرگاه و تخت سفر سرسبزند و همهٔ شهر برای میله‌های نوروزی بیرون می‌آید. میزان و عقرب نیز خوشایندند و روزهای صاف، هوای معتدل و بازارهایی پر از انگور، انار و زعفران تازه دارند. از سرطان تا سنبله، گرمای روز شدید است و باد ۱۲۰ روزه بیشتر بعدازظهرها گرد و خاک بلند می‌کند؛ گشت‌وگذار در اوایل صبح و شامگاه آسان‌تر است، هنگامی که پارک‌ها و سرک‌ها دوباره جان می‌گیرند. زمستان‌ها خنک است، با شب‌های سرد و گاهی برف؛ آبدات خلوت‌اند و هوا روشن و صاف است، هرچند روزها کوتاه‌اند. در ماه رمضان، رستورانت‌ها و چایخانه‌ها در طول روز ساعات کاری کمتری دارند و پس از غروب آفتاب باز می‌شوند.

میدان هوایی هرات (HEA) در دشت جنوب شهر، آن سوی هریرود، قرار دارد و پروازهای داخلی از کابل و دیگر شهرها و نیز برخی مسیرهای بین‌المللی به آن انجام شده است. تکسی‌ها برای رساندن مسافران به مرکز شهر در کنار ترمینال منتظرند. از راه زمینی، شاهراه کندهار و فراه از جنوب وارد شهر می‌شود، سرک مرز ایران از اسلام‌قلعه، در حدود ۱۲۰ کیلومتری، از غرب می‌رسد، و سرک تورغندی در مرز ترکمنستان از شمال وارد شهر می‌شود. بس‌های دوربرد و تکسی‌های مشترک از ایستگاه‌ها و ترمینال‌هایی در حاشیه‌های شهر استفاده می‌کنند که هر کدام در سمتِ رو به مسیر خود قرار دارد، و یک تکسی یا رکشا بخش پایانی راه را تا مرکز شهر می‌پیماید. وضعیت سرک‌ها و شرایط محلی تغییر می‌کند؛ از این رو مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاه شوند.

هرات بیشترین گزینه‌های اقامت را در غرب افغانستان دارد. بیشتر هوتل‌ها در ناحیه‌های تازه‌تر بیرون از حصارهای کهنه، در امتداد سرک‌های اصلی و نزدیک ادارات دولتی و مناطق تجارتی قرار دارند، جایی که هوتل‌های متوسط و بزرگ‌تر به تاجران، مأموران دولتی و بازدیدکنندگان خدمت می‌کنند. چند هوتل و مهمانخانهٔ ساده‌تر نزدیک‌تر به شهر کهنه و بازارهای آن قرار دارند و برای پیاده رفتن به مسجد جامع و قلعه مناسب‌اند. مهمانخانه‌های کوچک خانوادگی نیز وجود دارند که معمولاً از راه معرفی آشنایان پیدا می‌شوند. بسیاری از هوتل‌های بزرگ‌تر بخش‌های خانوادگی و اتاق‌هایی مناسب برای خانواده‌هایی دارند که با هم سفر می‌کنند.

گشت‌وگذار در هرات با تکسی و پیاده آسان است. رکشاها که به نام زرنج شناخته می‌شوند و تکسی‌ها همه جا هستند و می‌توان آن‌ها را در سرک نگه داشت؛ کرایه پیش از حرکت توافق می‌شود. گادی‌ها، یعنی کالسکه‌های اسپی، هنوز در برخی مسیرهای درون و پیرامون شهر کهنه کار می‌کنند؛ منظره‌ای که در جاهای دیگر افغانستان کمیاب شده است. شهر هموار است و بسیاری از باشندگان با بایسکل رفت‌وآمد می‌کنند. بازارهای شهر کهنه را بهتر است پیاده دید، زیرا کوچه‌های آن تنگ و پرازدحام‌اند. برای رفتن به گازرگاه، تخت سفر یا مصلی، تکسی ساده‌ترین گزینه است، و برای سفر به بیرون از شهر می‌توان موتری با راننده را روزانه کرایه کرد.