جوزجان

ولایت جوزجان در شمال دور افغانستان، در دشت‌های میان بلخ در شرق و فاریاب در غرب قرار دارد و سرپل در جنوب و ترکمنستان در شمال آن است. بخش بزرگی از این ولایت دشت باز و کم‌ارتفاع و نیمه‌بیابانی است؛ در شمال تپه‌های ریگ و در کنار دریاها زمین‌های زراعتی آبی دیده می‌شود. ولسوالی‌های جنوبی آن به تپه‌های خشکی می‌رسند که به سوی کوه‌های سرپل امتداد دارند. مرکز ولایت، شبرغان، بر سر شاهراه اصلی میان مزار شریف و شمال‌غرب قرار دارد. آقچه، شهرکی بازاری که به خاطر قالین‌هایش در سراسر کشور شناخته می‌شود، مرکز مهم دیگر است و در ولسوالی‌های منگجک، خمیاب و قرقین به سوی مرز ترکمنستان، قالین‌بافی بخشی از زندگی قریه‌هاست. نام این ولایت از سرزمین گوزگانان یا جوزجان در قرون وسطی گرفته شده است که زمانی بخش بزرگی از شمال‌غرب افغانستان را در بر می‌گرفت. در نزدیکی شبرغان، طلاتپه قرار دارد؛ جایی که یکی از مهم‌ترین کشفیات باستان‌شناسی تاریخ این کشور در آن صورت گرفته است، و میدان‌های گاز پیرامون مرکز ولایت دهه‌هاست که گاز شمال افغانستان را تأمین می‌کنند. گردشگران اندکی به جوزجان می‌آیند، اما کسانی که می‌آیند، بازارهای پررونق قالین، سنت‌های ترکمنی و ازبکی قریه‌ها، چشم‌اندازهای بازی که با تغییر فصل‌ها به‌کلی دگرگون می‌شوند، و بزکشی در دشت‌ها را در ماه‌های سرد سال می‌بینند.

دشت‌های جوزجان بخشی از باختر باستان بودند و تپهٔ گورستانی طلاتپه نشان می‌دهد که این منطقه در حدود آغاز تقویم میلادی تا چه اندازه ثروتمند بوده است. گورهایی که در سال‌های ۱۹۷۸ و ۱۹۷۹ میلادی در آن‌جا کاوش شدند، هزاران زیور طلایی را در خود داشتند که امروز به «طلای باختر» شهرت دارند. این گنجینه در سال‌های جنگ پنهان نگه داشته شد، در سال ۲۰۰۳ میلادی دوباره بیرون آورده شد و از آن پس در موزیم‌های سراسر جهان به نمایش گذاشته شده است. در نخستین سده‌های اسلامی، سرزمین گوزگانان را خاندانی محلی به نام آل فریغون (فریغونیان) فرمان می‌راند و کتاب جغرافیای فارسی «حدودالعالم» در اواخر قرن دهم میلادی برای یکی از فرمانروایان این خاندان نوشته شد. این منطقه بعدها زیر فرمان غزنویان، سلجوقیان، مغولان و تیموریان درآمد. در قرن‌های هجدهم و نزدهم میلادی، خان‌های محلی ازبک بر این منطقه حکم می‌راندند تا آن‌که امیران افغانستان در اواخر قرن نزدهم میلادی شمال را زیر فرمان خود درآوردند. این ولایت از جنگ‌های دهه‌های اخیر متأثر شده است.

در کنار دری و پشتو، زبان‌های ازبکی و ترکمنی نیز به گستردگی گفته می‌شوند و اقوام ازبک، ترکمن، تاجیک، پشتون و دیگر اقوام در این ولایت زندگی می‌کنند. بیشتر مردم مسلمان‌اند و مسجدهای قریه‌ها و زیارتگاه‌های اولیای محلی کانون زندگی دینی‌اند. سنت‌های ترکمنی و ازبکی در پوشاک، موسیقی و مهمان‌نوازی نیرومندند. عروسی‌ها رویدادهای بزرگی‌اند که در آن‌ها آوازخوانان را دوتار و دمبوره همراهی می‌کند، و چپن بلند راه‌راه و لنگی یا کلاه قره‌قلی هنوز پوشاک روزمرهٔ بسیاری از مردان است. نوروز با میله‌های خانوادگی، خوراک‌های ویژه مانند سمنک، که از جوانهٔ گندم پخته می‌شود و شیرین است، و جشن‌ها و بازارچه‌های نوروزی در شهرها گرامی داشته می‌شود. دشت‌های باز شمال سرزمین اصلی بزکشی است و اسپ‌هایی که برای آن تربیت می‌شوند، ارزش فراوانی دارند. مسابقه‌ها از اواخر خزان تا بهار، بیشتر در روزهای جمعه، در اطراف شبرغان و در ولسوالی‌ها برگزار می‌شوند و جمعیت زیادی را به خود می‌کشند.

جوزجان سرزمین افق‌های گسترده است. در شمال، نزدیک مرز ترکمنستان، دشت‌ها به نیمه‌بیابان و تپه‌های روان ریگ می‌رسند که بخشی از کمربند بزرگ بیابانی گسترده در سراسر آسیای میانه است. دریاهایی که از کوه‌های جنوب سرازیر می‌شوند، و مهم‌ترین آن‌ها دریای سرپل است که از کنار شبرغان می‌گذرد، به نهرهایی تقسیم می‌شوند که زنجیره‌ای از شهرها و قریه‌های واحه‌ای را آبیاری می‌کنند و سپس آبشان در ریگزارها گم می‌شود. در بهار، دشت برای چند هفته سبز می‌شود و گل‌های خودرو آن را می‌پوشانند و رمه‌های گوسفند قره‌قل که در آن می‌چرند، بره‌هایی می‌زایند که پوست مجعدشان ارزشمند است. تا تابستان، علف‌ها خشک و قهوه‌ای می‌شوند. ولسوالی‌های جنوبی تپه‌ای‌اند؛ بر دامنه‌ها گندم للمی کشت می‌شود و قریه‌های درون دره‌ها خنک‌ترند. در زیر این دشت‌ها، میدان‌های گاز طبیعی نهفته است که گاز شمال را تأمین می‌کنند.

آشپزی جوزجان آشپزی دشت‌های شمال است که بر گوشت گوسفند، گندم، برنج و لبنیات استوار است. پلو ازبکی، که با گوشت گوسفند، زردک و نخود یا کشمش در دیگ آهنی بزرگ پخته می‌شود، غذای مهمانی‌ها و جشن‌هاست و منتو، خمیرهای بخارپز، از غذاهای محبوب است. شوربا و کباب گوسفند خوراک روزمرهٔ بازارهاست. نان در تنور پخته می‌شود و ماست، قروت و مسکه از رمه‌ها به دست می‌آید. خربوزه‌های دشت‌های جوزجان قرن‌هاست که ستایش جهانگردان را برانگیخته است و در اواخر تابستان، همراه با تربوز و انگور قریه‌های آبی، در بازارها انبار می‌شوند. نوشیدنی معمول چای سبز است که در پیاله‌های کوچک با شیرینی، کشمش یا توت خشک پیش آورده می‌شود.

جوزجان یکی از مناطق اصلی قالین‌بافی افغانستان است. خانواده‌های ترکمن در ولسوالی‌های شمالی قالین‌هایی به رنگ‌های سرخ تند و قهوه‌ای می‌بافند که با ردیف‌هایی از ترنج‌هایی به نام «گُل» آراسته شده‌اند و هر نقش به‌طور سنتی به طایفهٔ خاصی تعلق دارد. آقچه شناخته‌شده‌ترین بازار قالین این ولایت است که قالین‌های قریه‌های اطراف در آن خرید و فروش می‌شوند. بافندگی بیشتر کار زنان است که در خانه بر دارهای افقی قالین می‌بافند و بافتن یک قالین ممکن است ماه‌ها طول بکشد. گلیم، خورجین، نوارهای خیمه و نمد نیز ساخته می‌شود. پوست قره‌قل گوسفندان این ولایت برای دوختن کلاه و بالاپوش خرید و فروش می‌شود و زیورآلات نقره‌ای به شیوهٔ ترکمنی را می‌توان در بازارها یافت.

بهار، از حمل تا جوزا، بهترین زمان دیدن این ولایت است؛ دشت سبز است، هوا معتدل است و نوروز میله‌ها و گردش‌های خانوادگی به همراه دارد. میزان و عقرب نیز خوشایند است؛ پس از گرما هوا خنک‌تر می‌شود و محصولات تازه به بازارها می‌رسد. تابستان‌ها طولانی، بسیار گرم و خشک است؛ دما در دشت‌ها ممکن است از ۴۰ درجهٔ سانتی‌گراد بگذرد و بادهای گرم گرد و خاک برمی‌انگیزند، از این رو سفر در میانهٔ روز خسته‌کننده است. زمستان‌ها خنک تا سرد است؛ شب‌ها یخبندان است، گاهی برف می‌بارد و پس از باران، سرک‌ها گل‌آلود می‌شوند. کسانی که می‌خواهند بزکشی ببینند، باید میان اواخر خزان و اوایل بهار بیایند.

از کابل، مسیر معمول سرکی است که به سوی شمال از کوتل سالنگ می‌گذرد و به مزار شریف می‌رسد و سپس در امتداد شاهراه اصلی به سوی غرب تا شبرغان ادامه می‌یابد؛ در مجموع حدود ۵۵۰ کیلومتر یا تقریباً نه تا ده ساعت رانندگی. به آقچه از راه سرکی می‌توان رسید که از شاهراه میان مزار شریف و شبرغان جدا می‌شود و به ولسوالی‌های نزدیک مرز ترکمنستان از راه سرک‌های کوچک‌تری در شمال و غرب مرکز ولایت می‌توان رفت که برخی از آن‌ها خامه‌اند. از شبرغان، سرک‌ها به سوی جنوب تا سرپل و به سوی غرب تا فاریاب ادامه می‌یابند. نزدیک‌ترین میدان هوایی با پروازهای داخلی در مزار شریف است. مسافرانی که به ترکمنستان می‌روند، معمولاً از بندر آقینه در ولایت همسایه، فاریاب، می‌گذرند. وضعیت سرک‌ها و اوضاع محلی تغییر می‌کند، از این رو مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاهی یابند.

تنها هوتل‌های نسبتاً بزرگ این ولایت در شبرغان است و بسیاری از بازدیدکنندگان جوزجان به جای آن در مزار شریف می‌مانند و شبرغان و آقچه را در سفرهای یک‌روزهٔ طولانی می‌بینند. در آقچه و شهرک‌های کوچک‌تر ولسوالی‌ها هوتل اندکی هست یا اصلاً نیست، هرچند چایخانه‌های کنار سرک‌های اصلی ممکن است غذایی و قالینی برای خوابیدن پیشکش کنند. در قریه‌ها، مسافران معمولاً مهمان خانواده‌های محلی می‌شوند؛ شیوه‌ای سنتی از مهمان‌نوازی در این منطقه که بهتر است از راه آشنایان محلی ترتیب داده شود. امکانات در همه جای بیرون از مرکز ولایت ساده است و بازدیدکنندگان باید برای اتاق‌های ساده، تشناب و جای شست‌وشوی مشترک و برق ناپایدار آماده باشند.

تکسی‌های مسافربری و منی‌بس‌ها شبرغان را با مزار شریف، آقچه، سرپل، اندخوی و مراکز ولسوالی‌ها وصل می‌کنند و هر وقت چوکی‌هایشان پر شود، از ایستگاه‌های شهر حرکت می‌کنند. درون شهرها، رکشاهای زرنج و تکسی‌ها مسیرهای کوتاه را می‌پیمایند. برای رسیدن به قریه‌های دور از سرک‌های اصلی یا دیدن طلاتپه، ساده‌ترین راه کرایه کردن موتر با راننده‌ای است که منطقه را می‌شناسد. بسیاری از سرک‌های روستایی خامه‌اند و پس از باران گل‌آلود می‌شوند. در قریه‌ها موترسایکل رایج است و اسپ و الاغ هنوز برای کار زراعت و سفرهای کوتاه به کار می‌روند.