شبرغان

شبرغان مرکز ولایت جوزجان و شهری بازاری و پررونق در دشت هموار شمال‌غرب است که حدود ۱۳۰ کیلومتر در غرب مزار شریف، بر سر شاهراه اصلی، قرار دارد. این شهر در کنار دریایی واقع است که از سرپل سرازیر می‌شود و آب آن برای آبیاری باغ‌ها و کشتزارهای اطراف شهر برگردانده می‌شود. شهر محل دیدار اقوام ازبک، ترکمن، تاجیک، پشتون و دیگر اقوام ولسوالی‌های اطراف است که برای خرید و فروش مواشی، غله، قالین و پوست قره‌قل به آن می‌آیند. مرکز شهر از کوچه‌های بازار، مسجدها و ساختمان‌های دولتی تشکیل شده است؛ پیرامون آن محله‌های کم‌ارتفاع با خانه‌های خشتی و باغ‌های دیوارکشی‌شده گسترده‌اند و خانه‌های تازه‌تر در امتداد سرک‌های اصلی ساخته شده‌اند. شبرغان در بیرون از منطقه بیش از همه به خاطر دو چیز در نزدیکی‌اش شناخته می‌شود: میدان‌های گازی که از دههٔ ۱۹۶۰ میلادی گاز شمال افغانستان را تأمین کرده‌اند، و تپهٔ طلاتپه، اندکی بیرون از شهر، که طلای باختر در آن‌جا یافت شد. در خود این محل چیز زیادی برای دیدن باقی نمانده است و گنجینه به موزیم ملی کابل تعلق دارد، اما این کشف نام شهر را تا دورتر از مرزهای افغانستان آشنا ساخته است. شبرغان برای بازدیدکنندگان منزلی در راه میان مزار شریف و فاریاب و پایگاهی برای گشت‌وگذار در قریه‌های قالین‌باف جوزجان است.

بیش از هزار سال است که در این‌جا شهری برپاست، بر سر راه تجارتی‌ای که از شمال افغانستان میان بلخ و هرات می‌گذشت. جغرافی‌دانان قرون وسطی آن را یکی از شهرهای گوزگانان می‌شناختند و مارکوپولو که در قرن سیزدهم میلادی از آن گذشت، آن را «ساپورگان» نامید و نوشت که خربوزه‌هایش بهترین خربوزه‌های جهان‌اند و آن‌ها را به شکل نوار می‌برند و در آفتاب خشک می‌کنند. در قرن‌های هجدهم و نزدهم میلادی، شبرغان مقر یکی از امارت‌های کوچک ازبک بود که به «چهار ولایت» شهرت داشتند و خان‌های خود را داشت، تا آن‌که امیران افغانستان در اواخر قرن نزدهم میلادی این منطقه را زیر فرمان خود درآوردند. در قرن بیستم میلادی، شهر به عنوان مرکز ولایت رشد کرد و بهره‌برداری از میدان‌های گاز از دههٔ ۱۹۶۰ میلادی به این سو، سرک‌ها، لوله‌های گاز و کارگران تازه‌ای به همراه آورد. این شهر از جنگ‌های دهه‌های اخیر متأثر شده است.

در کوچه‌های شبرغان آمیزه‌ای از زبان‌ها شنیده می‌شود و ازبکی، ترکمنی، دری و پشتو همه در بازار به گوش می‌رسند. روزهای بازار پرازدحام‌ترین روزهاست؛ دهقانان و مالداران از ولسوالی‌ها به شهر می‌آیند و کوچه‌ها از مواشی، کراچی‌ها و سوداگران پر می‌شود. چایخانه‌های بازار پاتوق‌های شهرند؛ جایی که مردان بر سر چاینک‌های چای سبز از کار و کاسبی و خبرها سخن می‌گویند. نماز جمعه در مسجدهای بزرگ نمازگزاران زیادی را گرد می‌آورد و عیدهای رمضان و قربان با لباس نو، دید و بازدید خویشاوندان و بازارهای پرازدحام گرامی داشته می‌شود. در نوروز، خانواده‌ها برای میله به باغ‌های اطراف شهر می‌روند. بزکشی در این‌جا شور و شیفتگی فراوانی برمی‌انگیزد. در ماه‌های سرد، مسابقه‌ها در میدان‌های باز نزدیک شهر سوارکاران را از سراسر ولایت و انبوه تماشاگران را به خود می‌کشد؛ تماشاگرانی که بازی را سوار بر اسپ، از بام موترها یا پیاده دنبال می‌کنند.

شهر در زمینی باز و تقریباً هموار در ارتفاع حدود ۳۶۰ متری جای گرفته است؛ دشت از هر سو تا دوردست گسترده است و در روزهای صاف تپه‌های کم‌ارتفاع در جنوب دیده می‌شوند. دریای سرپل و نهرهایی که از آن جدا می‌شوند، کمربندی از باغ‌ها، درختان توت و سفیدار، و کشتزارهای گندم، پنبه و خربوزه را در اطراف شهر سیراب می‌کنند که در برابر دشت خشک آن سوتر سبز و برجسته به چشم می‌خورند. در شمال و غرب، زمین نیمه‌بیابانی می‌شود. در بهار، علفزارهای اطراف شهر برای مدتی کوتاه سبز و پرگل می‌شوند و رمه‌های گوسفند در نزدیکی حاشیهٔ شهر می‌چرند؛ تا تابستان، اطراف شهر تشنه و پرگرد و خاک می‌شود. میدان‌های گاز در دشت‌های بیرون شهر قرار دارند و نشانهٔ آن‌ها لوله‌ها و تأسیسات تصفیهٔ گاز است، نه تغییری در چشم‌انداز.

غذاخانه‌های بازار شبرغان خوراک‌های سیرکنندهٔ شمال را پیش می‌آورند. کباب گوسفند بر آتش زغال، کاسه‌های شوربا و پلو ازبکی غذاهای معمول‌اند که با نان تازهٔ نانوایی‌های تنوری کوچه‌های بازار خورده می‌شوند. منتو و آشک در خانه‌ها و برخی رستورانت‌ها، به‌ویژه برای مهمانان، پخته می‌شود. خربوزه‌های شهر هنوز ارزشمندند و در اواخر تابستان و اوایل خزان، همراه با تربوز و انگور، بازارها را پر می‌کنند. ماست و قروت خشک رمه‌ها، و نیز میوهٔ خشک و مغزیجات، در بازار فروخته می‌شود. چایخانه‌ها چای سبز را در چاینک با شیرینی پیش می‌آورند و جای دیدار و گفت‌وگوی تاجران‌اند.

بازار شبرغان یکی از مراکز سودای قالین‌های جوزجان است. فروشندگان قالین را از بافندگان قریه‌های اطراف و از آقچه می‌خرند و دکان‌هایشان پر از قالین‌های ترکمنی، گلیم و خریطه‌های بافته است. کیفیت بسیار متفاوت است و خریداران اغلب پیش از انتخاب، با نوشیدن چای وقت می‌گذرانند و قالین‌های زیادی را از نظر می‌گذرانند. پوست قره‌قل در شهر خرید و فروش می‌شود و کلاه‌دوزان از آن کلاه‌های نوک‌داری می‌سازند که در سراسر افغانستان بر سر گذاشته می‌شود. دکه‌های دیگر چپن، کلاه‌های گلدوزی‌شده، زیورآلات نقره‌ای ترکمنی و لوازم خانه مانند دیگ‌های مسی، لحاف و بوریا می‌فروشند. بیشتر آنچه در بازار فروخته می‌شود، کالاهای روزمرهٔ مردم ولایت است، نه یادگاری برای گردشگران.

خوشایندترین ماه‌ها حمل تا جوزا و میزان تا عقرب است. در بهار، باغ‌های اطراف شهر برگ می‌کنند، هوا صاف است و نوروز گردش‌ها و میله‌ها به همراه دارد. در خزان، گرما فروکش کرده است و بازارها از خربوزه، انگور و دیگر محصولات فصل برداشت پر است. تابستان، از سرطان تا سنبله، بسیار گرم است؛ دما پس از چاشت اغلب به ۴۰ درجهٔ سانتی‌گراد یا بیشتر می‌رسد و بیرون از باغ‌ها سایهٔ اندکی هست، از این رو بیشتر فعالیت‌ها در ساعات اول صبح و شام انجام می‌شود. زمستان خنک و مرطوب است؛ شب‌ها یخبندان است، گاهی برف می‌بارد و کوچه‌های فرعی گل‌آلود می‌شوند، اما همین فصل، فصل بزکشی است.

شبرغان بر سر شاهراه اصلی شمال افغانستان قرار دارد. این شهر حدود ۱۳۰ کیلومتر در غرب مزار شریف است، یعنی تقریباً دو ساعت راه زمینی، و سفر حدود ۵۵۰ کیلومتری از کابل از راه کوتل سالنگ و مزار شریف نه تا ده ساعت طول می‌کشد. سرپل حدود یک ساعت در جنوب آن است و سرک‌ها به اندخوی و میمنه در فاریاب ادامه می‌یابند. تکسی‌های مسافربری و منی‌بس‌ها به‌طور منظم میان شبرغان و مزار شریف رفت‌وآمد دارند و از ایستگاه‌هایی در حاشیهٔ شهر حرکت می‌کنند. نزدیک‌ترین میدان هوایی با پروازهای داخلی در مزار شریف است. وضعیت سرک‌ها و اوضاع محلی تغییر می‌کند، از این رو مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاهی یابند.

جای اقامت در شبرغان به شمار اندکی هوتل ساده در مرکز شهر، نزدیک بازار و در امتداد سرک اصلی محدود است که بیشتر تاجران، کارمندان دولت و خانواده‌های در سفر از آن‌ها استفاده می‌کنند. اتاق‌ها ساده‌اند و امکاناتی چون آب گرم، بخاری و برق مطمئن یکسان نیست، از این رو بهتر است پیش از پذیرفتن اقامت از آن‌ها اطمینان حاصل کرد. برخی مسافران ترجیح می‌دهند در مزار شریف، که گزینه‌های بیشتری دارد، اقامت کنند و برای یک روز به شبرغان بیایند. کسانی که در شهر آشنایی دارند، اغلب به ماندن نزد خانواده‌ای دعوت می‌شوند که رسمی رایج و محترم در شمال است.

مرکز شبرغان جمع‌وجور است و پیاده گشتن در آن آسان است؛ بیشتر دکان‌ها، ادارات و غذاخانه‌ها در فاصلهٔ کوتاهی از بازار اصلی قرار دارند. برای رفتن به جاهای دورتر شهر، رکشاهای زرنج و تکسی به آسانی پیدا می‌شوند و رکشاهای مسافربری نیز در امتداد سرک‌های اصلی رفت‌وآمد دارند. بایسکل و موترسایکل در سرک‌های هموار به گستردگی استفاده می‌شوند و کراچی‌هایی که الاغ یا اسپ آن‌ها را می‌کشد، هنوز کالا را به بازار و از بازار می‌برند. برای دیدن طلاتپه، منطقهٔ میدان‌های گاز یا قریه‌های اطراف، مسافران معمولاً یک تکسی یا موتر با راننده را برای چند ساعت کرایه می‌کنند.