قندهار

قندهار مرکز ولایت قندهار و بزرگ‌ترین شهر جنوب افغانستان است. این شهر بر دشتی در ارتفاع حدود ۱۰۰۰ متر قرار دارد؛ دریای ارغنداب و باغ‌های آن در شمال و غرب آن‌اند و پشته‌های سنگی و برهنه در لبۀ غربی شهر سر برافراشته‌اند. هستۀ شهر، شهر حصارداری است که احمدشاه درانی در قرن هجدهم میلادی طرح‌ریزی کرد؛ شبکه‌ای از کوچه‌های شطرنجی که بازارهای اصلی آن در چهارراهی مرکزی به نام چارسو به هم می‌رسند. از حصار کهن چیز زیادی باقی نمانده و ناحیه‌ها، بازارها و خانه‌های تازه‌تر به هر سو گسترش یافته‌اند. آرامگاه گنبددار احمدشاه و زیارت همسایۀ آن، خرقۀ مبارک، در قلب شهر کهنه قرار دارند و ویرانه‌های قندهار کهنه و زینه‌های تراشیده در دل صخرۀ چهل‌زینه در غرب شهر واقع‌اند. قندهار برای بازدیدکنندگان شهری پرجنب‌وجوش و محافظه‌کار است که سنت‌های پشتونی به زندگی روزمرۀ آن شکل می‌دهد و کوچه‌هایش پر از داد و ستد میوه، پارچه و کالاهایی است که از آن سوی سرحد آورده می‌شوند. این شهر همچنین نقطۀ آغاز طبیعی برای دیدن باغ‌های ارغنداب و دیگر نقاط جنوب است.

در غرب شهر امروزی، در دامنۀ یک پشتۀ سنگی، ویرانه‌های قندهار کهنه قرار دارد؛ شهری حصاردار که دست‌کم از هزارۀ نخست پیش از میلاد مسکونی بوده و بسیاری آن را همان شهری می‌دانند که اسکندر مقدونی بنیاد نهاد. در سال ۱۹۵۸ میلادی کتیبه‌ای سنگی به زبان‌های یونانی و آرامی از آشوکا، امپراتور موریا، در آن‌جا پیدا شد. بابر، امپراتور مغل، در اوایل قرن شانزدهم میلادی شهر را گرفت و چهل‌زینه، زینه‌هایی که در دل صخره تراشیده شده‌اند، کتیبه‌ای فارسی دارد که فتوحات مغل‌ها را ثبت کرده است. قندهار کهنه پیش از آن که نادرشاه در سال ۱۷۳۸ میلادی آن را محاصره و ویران کند، چند بار میان مغل‌ها و صفویان دست به دست شد. پس از آن احمدشاه درانی شهر کنونی را در شرق بنا نهاد و آن را پایتخت امپراتوری خود ساخت. پسرش تیمورشاه در دهۀ ۱۷۷۰ میلادی پایتخت را به کابل منتقل کرد، اما قندهار همچنان شهر عمدۀ جنوب باقی ماند. نیروهای انگلیسی در هر دو جنگ افغان و انگلیس در قرن نوزدهم این شهر را اشغال کردند و در دهه‌های اخیر نیز این شهر بار دیگر در کانون رویدادهای ملی قرار داشته است.

بیشتر مردم قندهار به پشتو سخن می‌گویند، هرچند دری در دکان‌ها و ادارات به‌طور گسترده فهمیده می‌شود. زندگی دینی در همه‌جا پیداست: صدای اذان از مسجدهای سراسر شهر شنیده می‌شود و نماز جمعه جمعیت بزرگی را گرد می‌آورد. زیارت خرقۀ مبارک، در کنار آرامگاه احمدشاه، خرقه‌ای را در خود نگه می‌دارد که به‌عنوان خرقۀ پیامبر اسلام حضرت محمد (ص) گرامی داشته می‌شود و احمدشاه آن را به این شهر آورد؛ این زیارتگاه یکی از مهم‌ترین اماکن دینی کشور است. زیارتگاه‌های دیگر از جاهای محبوب برای میله‌اند، به‌ویژه زیارت بابا ولی در کنار دریای ارغنداب در شمال شهر، جایی که خانواده‌ها برای دعا و نشستن در میان باغ‌ها می‌آیند. در رخصتی‌های عید و در بهار، باغ‌ها و باغچه‌های حاشیۀ شهر از بازدیدکنندگان پر می‌شود. شب‌ها مردان در چایخانه‌ها گرد می‌آیند و خانواده‌ها در خانه دور هم جمع می‌شوند. وقتی باد مساعد باشد، گدی‌پران‌بازی سرگرمی محبوبی است و شعر و موسیقی همچنان بخشی از عروسی‌ها و جشن‌های خصوصی است.

شهر بر دشتی هموار قرار دارد؛ دریای ارغنداب در شمال‌غرب آن جاری است و زمین‌های خشک‌تر و سنگلاخ به‌سوی جنوب و شرق گسترده‌اند. پشته‌های برهنه در سمت غربی شهر به‌تندی سر برمی‌کشند و از بلندی‌های نزدیک چهل‌زینه چشم‌اندازی گسترده بر بام‌های شهر تا نوار سبز باغ‌های کنار دریا دیده می‌شود. درست در شمال شهر، ولسوالی ارغنداب کمربندی از باغ‌های انار، تاکستان‌ها و درختان میوه را می‌سازد که از نهرهای دریا آبیاری می‌شوند و در بهار شکوفه‌ها آن را سرسبزترین جای منطقه می‌گردانند. در داخل شهر، باغ‌هایی در گرداگرد زیارتگاه‌ها و در حویلی‌های شخصی باقی مانده‌اند، هرچند بخش بزرگی از سبزه‌زارهای قدیم جای خود را به ساختمان‌ها داده است. آن سوی زمین‌های آبی، بیابان و دشت‌های سنگریزه تقریباً از لبۀ شهر آغاز می‌شود و گرد و خاکی که باد تابستان با خود می‌آورد، بخش همیشگی زندگی شهر است.

بازارهای قندهار بهترین جا برای چشیدن میوه‌هایی است که این ولایت به آن‌ها شهرت دارد. در خزان، دکه‌ها پر از انار است و فروشندگان در کنار سرک آب انار تازه می‌کشند؛ در تابستان خربوزه، انگور و انجیر جای آن را می‌گیرند. میوۀ خشک و مغزیجات، به‌ویژه کشمش و بادام، در سراسر سال فروخته می‌شود. کبابی‌ها از عصر به بعد سیخ‌های گوشت گوسفند را روی ذغال کباب می‌کنند و آن را با نان تازه از تنور، پیاز خام و چتنی سبز تند پیش می‌کنند. رستورانت‌های بزرگ‌تر غذاهای برنجی، قورمه و دوپیازه دارند؛ دوپیازه گوشت گوسفندی است که با مقدار زیادی پیاز پخته می‌شود. در تابستان، شیریخ، نوعی آیسکریم خوشبو با گلاب، از کراچی‌ها فروخته می‌شود و شیرینی‌فروشی‌ها در روزهای پیش از عید بازار گرمی دارند. در دکان‌ها و ادارات در سراسر روز چای سبز ریخته می‌شود و اغلب با نقل بادامی همراه است.

گلدوزی‌های قندهار در بازارهای شهر کهنه خرید و فروش می‌شود. خیاطان و پارچه‌فروشان پیش‌سینۀ پیراهن، یخن، سرآستین و شال‌های خامک‌دوزی‌شده دارند و بسیاری از آنان لباس را به سفارش می‌دوزند. کلاه‌های گرد گلدوزی‌شده، که اغلب با آیینه‌های کوچک آراسته شده‌اند، در کلاه‌فروشی‌ها در کنار لنگی و شال‌های پشمی فروخته می‌شوند. تسبیح، کالاهای کوچک فلزی و چرمی، و پارچه‌هایی که در جاهای دیگر بافته یا چاپ شده‌اند، دکان‌های دیگر را پر کرده است. بخش بزرگ داد و ستد در کالاهای روزمره است تا سوغات، و بازدیدکنندگانی که در جست‌وجوی صنایع دستی‌اند، بهتر است از پارچه‌فروشان بپرسند کدام اجناس ساخت محل است. میوۀ خشک، مغزیجات و جعبه‌های انار محبوب‌ترین تحفه‌های شهرند و در خزان بسیاری از مسافران با یک جعبه میوه شهر را ترک می‌کنند.

شهر در ماه حمل و باز در میزان و عقرب در بهترین حالت خود است؛ روزها گرم و شام‌ها خنک است. در تابستان هوا بسیار گرم است و اغلب از ۴۰ درجۀ سانتی‌گراد بالاتر می‌رود و زندگی با گرما سازگار می‌شود: بخش زیادی از جنب‌وجوش بازارها به صبح زود و شام منتقل می‌شود. روزهای زمستان معمولاً روشن و معتدل است، اما شب‌ها ممکن است آن‌قدر سرد شود که یخبندان کند و بسیاری از ساختمان‌ها گرمایش اندکی دارند. باران کم است و بیشتر در زمستان و اوایل بهار می‌بارد. شکوفۀ باغ‌های نزدیک در بهار و فصل انار در خزان دلرباترین زمان‌های شهرند. رخصتی‌های عید جمعیت زیادی را به زیارتگاه‌ها و باغ‌ها می‌کشاند و بسیاری از دکان‌ها در روز اول هر عید بسته‌اند.

میدان هوایی بین‌المللی قندهار در حدود ۱۵ کیلومتری جنوب‌شرق مرکز شهر، کمی دورتر از سرک سپین بولدک، قرار دارد و پروازهای داخلی از کابل و شهرهای دیگر داشته است. رفتن از میدان هوایی به شهر با تکسی یا موتر شخصی انجام می‌شود. از راه زمینی، شاهراه کابل و غزنی از شمال‌شرق به شهر می‌رسد و سرک هلمند و هرات از غرب وارد شهر می‌شود. بس‌های مسیر دور و تکسی‌های مسافربری از اده‌های حاشیۀ شهر حرکت می‌کنند که معمولاً در سمتی از شهر قرار دارند که رو به مقصدشان است، و قندهار را با کابل، لشکرگاه، ترینکوت، قلات و شهرک سرحدی سپین بولدک وصل می‌کنند. وضعیت سرک‌ها و شرایط محلی تغییرپذیر است، بنابراین مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی معلومات بگیرند.

قندهار بیشترین گزینه‌های اقامت را در جنوب دارد. هوتل‌ها از هوتل‌های بزرگ‌تر با رستورانت، اتاق جلسات و جای پارک محافظت‌شده، که بیشتر در ناحیه‌های تازه‌ساز و در امتداد سرک‌های اصلی خروجی شهر قرار دارند، تا هوتل‌های ساده در مرکز شهر و نزدیک بازارها را در بر می‌گیرند که تاجران و مسافران ولسوالی‌ها از آن‌ها استفاده می‌کنند. سطح خدمات متفاوت است و در بسیاری از جاها آب گرم، برق و ایرکاندیشن به جنراتور وابسته است؛ از این رو بهتر است در گرمای تابستان پیش از گرفتن اتاق در این باره پرسیده شود. خانواده‌هایی که به دیدن خویشاوندان می‌آیند معمولاً در خانه‌های شخصی می‌مانند و برای بسیاری از بازدیدکنندگانی که از دیگر نقاط افغانستان می‌آیند، این هنوز هم شیوۀ معمول است. در رخصتی‌های عید که بسیاری از مردم برای دیدن خانواده‌هایشان سفر می‌کنند، ممکن است اتاق کم پیدا شود.

زرنج، رکشای موتردار سه‌چرخه با چوکی سرپوشیده برای مسافران، وسیلۀ اصلی رفت‌وآمد در قندهار است. رانندگان در چهارراه‌ها و بازارها منتظر می‌مانند و کرایه پیش از حرکت توافق می‌شود. تکسی و موتر شخصی نیز در دسترس است و منی‌بس‌ها در امتداد سرک‌های اصلی رفت‌وآمد دارند. شهر کهنه آن‌قدر کوچک و فشرده است که می‌توان آن را پیاده گشت و پیاده‌روی بهترین راه دیدن بازارها و اطراف آرامگاه است. برای رفتن به چهل‌زینه، قندهار کهنه، بابا ولی یا باغ‌های ارغنداب، کرایه‌کردن موتر با راننده برای نیم روز گزینۀ عملی است. ترافیک در مرکز شهر در طول روز سنگین است و رکشاها، موترسایکل‌ها، کراچی‌های دستی و لاری‌ها در سرک‌ها کنار هم حرکت می‌کنند.