محمود راقی

محمود راقی مرکز ولایت کاپیسا و شهرکی کوچک در کوهستان است که حدود ۷۵ کیلومتر در شمال‌شرق کابل قرار دارد. این شهرک در ارتفاع نزدیک به ۱۶۰۰ متر، بر زمین حاصلخیز میان دشت شمالی و کوه‌ها، واقع است؛ چاریکار با کمی راه در غرب آن و دهانهٔ درهٔ پنجشیر در گلبهار اندکی در شمال آن قرار دارد. این شهرک از نظر اندازه کوچک است و بیشتر به مرکز یک ولسوالی می‌ماند تا شهر. قلب آن بازار کنار سرک عمومی است با دکان‌های پرچون، خیاطی‌ها، چای‌خانه‌ها، دکه‌های میوه و سبزی و کارگاه‌ها، و ادارات ولایتی نیز در نزدیکی آن قرار دارند. در اطراف این هسته، کوچه‌های رهایشی با خانه‌های خشتی و کانکریتی به باغ‌های دیواردار، تاکستان‌ها و باغستان‌ها می‌رسند و مرز میان شهر و روستا نرم و ناپیداست. محمود راقی آبدات تاریخی مهمی ندارد و بازدیدکنندگان کمی تنها برای دیدن خود آن می‌آیند. جذابیت آن در این است که شهرکی معمولی و روستایی در افغانستان و نزدیک به پایتخت است، با بازاری پرجنب‌وجوش در صبح‌ها، منظره‌هایی از کوه‌ها و دسترسی آسان به قریه‌ها و باغ‌های کوهستان و دره‌های شرق کاپیسا.

محمود راقی به‌عنوان قریه و مرکزی بازاری در کوهستان شکل گرفت؛ سرزمین زراعتی شمال کابل که قرن‌ها میوه و غلهٔ پایتخت را تأمین می‌کرد و بر راه‌های منتهی به درهٔ پنجشیر و کوتل‌های هندوکش قرار داشت. از تاریخ نخستین آن چیز زیادی ثبت نشده است و در بیشتر دوران موجودیت خود آبادی روستایی کوچکی باقی ماند. اهمیت آن بیشتر اداری و تازه است. این شهرک در قرن بیستم میلادی مرکز ادارهٔ ولایتی کاپیسا شد و از آن پس با ساخته شدن ادارات، مکتب‌ها و بازاری بزرگ‌تر در امتداد سرک عمومی آن گسترش یافته است. منطقهٔ اطراف آن در اواخر قرن بیستم میلادی از جنگ متأثر شد و بخش بزرگی از ساختمان‌های کنونی شهرک مربوط به دهه‌های پس از آن است.

دری زبان روزمرهٔ محمود راقی است و پشتو، به‌ویژه در میان کسانی که از دره‌های شرقی ولایت می‌آیند، به‌طور گسترده فهمیده می‌شود. بیشتر باشندگان شهرک مسلمان سنی‌اند و نماز جمعه در مسجدهای اصلی آن مهم‌ترین رویداد هفته است. این شهرک به‌عنوان مرکز ولایت، مردم را از سراسر کاپیسا به بازار، ادارات دولتی و مکتب‌های خود می‌کشاند، از این رو در کوچه‌هایش باشندگان شهرک با دهقانان و خانواده‌های قریه‌های اطراف در هم می‌آمیزند. زندگی اجتماعی بر محور مسجد، چای‌خانه و خانوادهٔ گسترده می‌چرخد. عروسی‌ها و گردهمایی‌های عید رویدادهای بزرگی‌اند، و در نوروز خانواده‌ها با پدیدار شدن شگوفه‌ها در باغ‌های اطراف شهرک به میله می‌روند.

شهرک بر زمینی با شیب ملایم در دامنهٔ کوه‌ها قرار دارد؛ ستیغ‌های هندوکش در شمال و شرق آن سر برافراشته‌اند و دشت باز به سوی غرب تا دریای پنجشیر و چاریکار گسترده است. در زمستان و بهار برف قله‌های بالای شهرک را می‌پوشاند. جوی‌های آبیاری که از جویبارهای کوهستانی آب می‌گیرند از میان محمود راقی می‌گذرند و باغ‌ها و کشتزارهای اطراف آن را آبیاری می‌کنند، و در تابستان حلقه‌یی سبز شهرک را در بر می‌گیرد: تاکستان‌ها، درختان توت و زردآلو، چارمغز، و قطعه‌های گندم، جواری و سبزی. سفیدارها و بیدها در امتداد جوی‌ها و کوچه‌ها صف کشیده‌اند. آن سوی زمین‌های آبی، دامنه‌ها برهنه و سنگلاخ‌اند و تنها مدت کوتاهی پس از باران‌های بهاری سبز می‌شوند.

غذای محمود راقی بازتاب کشتزارهای اطراف آن است. بازار محصولات فصلی کوهستان را می‌فروشد: توت در اوایل تابستان، پس از آن زردآلو، سپس انگور، سیب و چارمغز در اواخر تابستان و خزان، و میوهٔ خشک و مغزیجات در ماه‌های زمستان. چای‌خانه‌ها و غذاخانه‌های کوچک اطراف بازار کباب، قابلی پلو، شوربا و بولانی را همراه با نان تازهٔ نانوایی‌های شهرک عرضه می‌کنند. آشک و منتو در خانه برای مهمانان و مناسبت‌های ویژه پخته می‌شود. ماست، قروت و دوغ به‌طور گسترده ساخته می‌شود و در هوای گرم، دوغ با پودینه و بادرنگ نوشیدنی معمول همراه غذاست.

محمود راقی به هیچ صنعت دستی ویژه‌یی شناخته نمی‌شود و بازار آن بازاری کاری است، نه جای خرید یادگاری. دکان‌ها و دکه‌ها تکه، لباس آماده، بوت، ظروف خانه، افزار زراعتی، میوهٔ خشک و مغزیجات و کالاهایی را که از کابل آورده می‌شود می‌فروشند. خیاطان لباس را به فرمایش می‌دوزند و کارگاه‌های کوچک افزار، بایسکل و موترسایکل را ترمیم می‌کنند و بخاری‌های ساده و ظرف‌های فلزی برای خانواده‌های قریه می‌سازند. دوخته‌ها و بافته‌های خانگی قریه‌های اطراف گاه‌گاهی پیش از عید برای فروش پیدا می‌شوند. برای قالین، سفال و زیورات، دکان‌های کابل یا کارگاه‌های سفالگری استالف گزینه‌های بسیار بهتری برای بازدیدکنندگان‌اند.

بهترین ماه‌ها از ثور تا جوزا و سنبله و میزان است. در بهار باغ‌ها و باغستان‌های اطراف شهرک شگوفه می‌کنند و روزها معتدل‌اند، و در اوایل تابستان توت بازار را پر می‌کند. خزان فصل چیدن انگور و چارمغز و هوای صاف و آرام است. سرطان و اسد در میانهٔ روز گرم است، هرچند شام‌ها هوا خنک می‌شود. زمستان‌ها سرد است، بیشتر سال‌ها برف می‌بارد، روزها کوتاه‌اند و سرک‌های دره‌های فرعی گاهی بسته می‌شوند، هرچند سرک اصلی به سوی کابل معمولاً باز می‌ماند. شهرک در روزهای پیش از عید، هنگامی که قریه‌نشینان برای خرید می‌آیند، شلوغ‌ترین حالت خود را دارد.

محمود راقی حدود ۷۵ کیلومتر از کابل فاصله دارد، یعنی نزدیک به یک و نیم تا دو ساعت راه با موتر. راه معمول از شاهراه اصلی شمال کابل از کوهدامن می‌گذرد و سپس به سوی شرق از میان دشت به کوهستان می‌پیچد. چاریکار، مرکز ولایت پروان، با کمی راه در غرب و گلبهار، در دهانهٔ درهٔ پنجشیر، با کمی راه در شمال قرار دارد، از این رو دیدار از این شهرک را به آسانی می‌توان با هر یک از آن دو همراه کرد. سرکی از کوهستان به سوی شرق به درهٔ نجراب می‌رود. موترهای مسافربری این شهرک را با کابل، چاریکار و گلبهار وصل می‌کنند. وضعیت سرک‌ها و شرایط محلی تغییر می‌کند، از این رو مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاه شوند.

محمود راقی جای اقامت بسیار اندکی برای بازدیدکنندگان دارد. شاید یک مهمانخانهٔ ابتدایی یا اتاق‌های ساده‌یی در نزدیکی بازار باشد که تاجران رهگذر از آن استفاده می‌کنند، اما امکانات ساده و گزینه‌ها اندک است. بیشتر بازدیدکنندگان در سفری یک‌روزه از کابل می‌آیند، که آن‌قدر نزدیک است که می‌توان همان روز برگشت، یا در چاریکار می‌مانند که گزینه‌های اندکی بیشتر دارد. مسافرانی که می‌خواهند مدت بیشتری در این منطقه بمانند، معمولاً مهمان خانواده‌های محلی می‌شوند که از پیش از راه یکی از آشنایان ترتیب داده می‌شود. اتاق‌های مهمان در خانه‌های قریه با قالین، توشک و پشتی آراسته‌اند، غذا همراه با خانواده خورده می‌شود و از مهمانان انتظار می‌رود که رسم و رواج خانه را رعایت کنند.

مرکز محمود راقی کوچک است و پیاده گشتن در آن آسان، و بیشتر کارها در بازار پیاده انجام می‌شود. رکشاها (زرنج) و تکسی‌های محلی برای مسافه‌های دورتر تا قریه‌های اطراف و ادارات ولایتی به کار می‌روند. تکسی‌های مسافربری و منی‌بس‌ها از اده‌های نزدیک بازار به سوی کابل، چاریکار و گلبهار حرکت می‌کنند و وقتی پر شوند راه می‌افتند؛ بیشترین حرکت‌ها در صبح است. موترهای سراچه و منی‌بس‌ها به درهٔ نجراب و دیگر ولسوالی‌ها می‌روند، اما کمتر و آهسته‌تر. بازدیدکنندگانی که می‌خواهند باغ‌ها و دره‌های کوهستان را در یک روز ببینند، معمولاً موتری با دریور کرایه می‌کنند.