سرپل

شهر سرپل مرکز ولایت سرپل است؛ شهرکی کوچک در کنار دریایی به همین نام، در جایی که تپه‌های درونی به سوی دشت‌های شمال باز می‌شوند. نامش به معنای «سرِ پل» است و از دیرباز گذرگاه و بازار قریه‌های اطراف بوده است. مرکز شهر بازار آن است: چند کوچه با دکان‌ها، کارگاه‌ها و غذاخانه‌ها در امتداد سرک اصلی، همراه با مسجدها، ادارات ولایتی و مکتب‌ها. پیرامون مرکز، محله‌هایی با خانه‌های خشتی، حویلی‌های دیوارکشی‌شده و باغ‌ها قرار دارند که درختان سفیدار و میوه بر آن‌ها سایه می‌افکنند و جوی‌هایی که از دریا جدا شده‌اند، آبیاری‌شان می‌کنند. سرپل شهر گردشگری نیست و بنایی ندارد که به خودی خود بازدیدکنندگان را به سوی خود بکشد. جذابیت آن در زندگی روزمره است: روزهای بازار که دهقانان و مالداران از تپه‌ها برای فروش مواشی، غله و پشم به شهر می‌آیند، چایخانه‌های پرجنب‌وجوش، و منظرهٔ تپه‌هایی که آن سوی شهر سر برمی‌آورند. این شهر نقطهٔ آغاز سفر به ولسوالی‌های کوهستانی ولایت است و حدود یک ساعت در جنوب شبرغان قرار دارد.

شهر در گذرگاهی بر روی دریا، بر سر راه‌های میان دشت‌های شمال و کوهستان، شکل گرفت و مدت‌ها پیش از آن‌که مرکز ولایت شود، بازاری محلی بود. در قرن‌های هجدهم و نزدهم میلادی، مقر خانی‌نشینی کوچک بود که فرمانروایانش از همین شهر بر دره‌های اطراف فرمان می‌راندند. پس از آن‌که این منطقه در اواخر قرن نزدهم میلادی زیر فرمان کابل درآمد، سرپل مرکز ولسوالی‌ای در ولایت‌های بزرگ‌تر شمال باقی ماند؛ شهرکی بازاری و فروتن که بیشتر مردم دره‌های اطراف آن را می‌شناختند. با ایجاد ولایت در سال ۱۹۸۸ میلادی و مرکز شدن این شهر، اهمیت آن افزایش یافت و ادارات ولایتی و مکتب‌های تازه در آن ساخته شد. جست‌وجوی نفت در منطقهٔ اطراف در سال‌های اخیر جنب‌وجوش تازه‌ای به همراه آورده است و این شهر از جنگ‌های دهه‌های اخیر متأثر شده است.

بازار سرپل مردمی را از هر گوشهٔ ولایت گرد هم می‌آورد و در روز بازار می‌توان دری، ازبکی، پشتو و هزارگی را در آن شنید. چایخانه‌ها کانون اجتماعی مردان شهرند که در آن‌ها بر سر چاینک‌های چای سبز خبرها رد و بدل می‌شود، در حالی که زندگی خانوادگی درون حویلی‌های دیوارکشی‌شدهٔ خانه‌ها می‌گذرد. نماز جمعه در مسجد جامع کانون هفته است. نوروز و عیدهای رمضان و قربان با لباس نو، دید و بازدید خویشاوندان و گردهمایی در باغ‌ها و دامنه‌های تپه‌های اطراف شهر جشن گرفته می‌شود. در ماه‌های سرد، مسابقه‌های بزکشی در میدان‌های باز نزدیک شهر برگزار می‌شود و سوارکاران و تماشاگران را از ولسوالی‌های اطراف به خود می‌کشد.

شهر در ارتفاع حدود ۶۰۰ متری، در درهٔ دریایی قرار دارد که در آن دامنه‌ها جای خود را به دشت می‌دهند. دریا و جوی‌هایی که از آن جدا می‌شوند، نوار سبزی از باغچه‌ها، باغ‌های میوه و کشتزارها را با درختان توت، سفیدار و بید در اطراف شهر زنده نگه می‌دارند که با تپه‌های برهنهٔ لس در دو سوی دره تضاد آشکاری دارد. در بهار، تپه‌های پیرامون سرپل سبز می‌شوند و گل‌های خودرو در آن‌ها می‌رویند و خانواده‌ها پیاده به تماشای آن‌ها می‌روند. در طول تابستان، دامنه‌ها رنگ می‌بازند و قهوه‌ای می‌شوند، در حالی که باغ‌های کنار دریا به لطف آبیاری سبز می‌مانند. در جنوب، در روزهای صاف کوه‌های بلندتر ولایت دیده می‌شوند که در زمستان و بهار قله‌هایشان برف‌پوش است.

غذا خوردن بیرون از خانه در سرپل یعنی غذاخانه‌ها و چایخانه‌های سادهٔ بازار که کباب، شوربا، پلو و نان تازهٔ تنور پیش می‌آورند. غذای خانگی بر پایهٔ نان، برنج، گوشت گوسفند و سبزیجات است و منتو، آشک و قروتاب برای مهمانان و روزهای عید پخته می‌شود. بازار محصولات دره‌های اطراف را می‌فروشد، از جمله خربوزه و تربوز در اواخر تابستان، انگور، و میوهٔ خشک و مغزیجات در ماه‌های زمستان. لبنیات رمه‌های تپه‌زارها، مانند ماست، مسکه و قروت، را دهقانان در روزهای بازار می‌فروشند و پیش از عیدها و نوروز شیرینی و بیسکویت به مقدار زیاد خریده می‌شود.

بازار سرپل بازاری برای نیازهای روزمره است، نه جایی برای خرید یادگاری. بیشتر دکه‌ها تکه، لباس، لوازم خانه، ابزار زراعت و مواد خوراکه می‌فروشند و در روزهای بازار، مواشی خرید و فروش می‌شود. برخی دکان‌ها و سوداگران قالین، گلیم و خریطه‌های بافته‌شده در قریه‌های ولایت را می‌فروشند و نمد و کالاهای پشمی ولسوالی‌های کوهستانی نیز یافت می‌شود. خیاطان لباس‌های سنتی را به سفارش می‌دوزند، از جمله پیراهن بلند و تنبان گشاد مردانه و چپن‌های لایه‌دار زمستانی، و آهنگران برای خانواده‌های منطقه ابزار و بخاری می‌سازند.

بهار، از ثور تا جوزا، و خزان، در میزان و عقرب، خوشایندترین فصل‌ها هستند. بهار زمانی است که تپه‌های اطراف شهر سبزند و هوا معتدل است، و خزان روزهای صاف و برداشت خربوزه و انگور را به همراه دارد. سرطان و اسد گرم است؛ سرک‌ها پرگرد و خاک‌اند و آفتاب تند است، هرچند شب‌ها از دشت‌های باز خنک‌تر است. زمستان سرد است، با یخبندان، گاهی برف و کوچه‌های گل‌آلود، و ممکن است سرک‌هایی که به سوی کوهستان‌های جنوب می‌روند، بسته شوند. در هر فصلی که باشد، دیدن روزهای بازار ارزش دارد، زیرا در این روزها شهر از همیشه پرجنب‌وجوش‌تر است.

به سرپل از راه زمینی از شبرغان، در حدود ۵۵ کیلومتری شمال آن، می‌توان رسید که حدود یک ساعت رانندگی است. سفر از مزار شریف از راه شبرغان حدود سه ساعت و از کابل، از راه کوتل سالنگ و مزار شریف، برای مسافتی نزدیک به ۶۰۰ کیلومتر حدود ده تا یازده ساعت طول می‌کشد. تکسی‌های مسافربری و منی‌بس‌ها در طول روز میان سرپل و شبرغان رفت‌وآمد دارند. سرک‌هایی که از شهر به سوی جنوب و ولسوالی‌های کوهستانی می‌روند، بیشتر خامه‌اند. نزدیک‌ترین میدان هوایی با پروازهای داخلی در مزار شریف است. وضعیت سرک‌ها و اوضاع محلی تغییر می‌کند، از این رو مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاهی یابند.

سرپل تنها چند جای اقامت دارد که بیشتر هوتل‌های ساده و اتاق‌های مهمان نزدیک بازار و بر سر سرک اصلی‌اند. تاجران، کارمندان دولت و مسافران رهگذر از آن‌ها استفاده می‌کنند؛ اتاق‌هایشان ساده است و در بسیاری موارد تشناب و جای شست‌وشوی مشترک دارند. برق، بخاری و آب گرم ممکن است مطمئن نباشد، از این رو بهتر است پیش از پذیرفتن اقامت پرسید. از آن‌جا که شبرغان تنها یک ساعت راه است، برخی بازدیدکنندگان ترجیح می‌دهند در آن‌جا یا در مزار شریف بمانند و سرپل را در یک سفر یک‌روزه ببینند. مسافرانی که آشنایان محلی دارند، بنا بر رسم مهمان‌نوازی منطقه، اغلب در خانه‌های خانواده‌ها به گرمی پذیرفته می‌شوند.

سرپل کوچک است و بازار، مسجدها و ادارات مرکز آن در فاصلهٔ پیاده‌روی از یکدیگر قرار دارند. رکشاهای زرنج وسیلهٔ معمول برای پیمودن فاصله‌های دورتر در شهر و بردن سودا و بار است و تکسی را می‌توان نزدیک سرک اصلی و بازار یافت. بایسکل و موترسایکل رایج است و کراچی‌های الاغ‌کش هنوز محصولات قریه‌های نزدیک را به شهر می‌آورند. برای سفر به بیرون شهر، به تپه‌ها یا ولسوالی‌های کوهستانی، می‌توان موتری با رانندهٔ محلی کرایه کرد و تکسی‌های مسافربری شبرغان نیز پس از پر شدن، از ایستگاه‌های شهر حرکت می‌کنند.