تالقان

تالقان مرکز ولایت تخار و یکی از شهرهای بزرگ‌تر شمال‌شرق افغانستان است. این شهر در کنار دریای تالقان، در دره‌ای پهن و حاصلخیز که تپه‌های کم‌ارتفاع آن را در بر گرفته‌اند، قرار دارد و از یک مرکز کوچک بازاری به شهری گسترده با خانه‌های خشتی و کانکریتی، باغ‌ها و حویلی‌های دیواردار بدل شده است. زندگی شهر بر گرد بازار آن می‌چرخد؛ جایی که دهقانان ولسوالی‌های پیرامون غله، برنج، میوه، مواشی و لبنیات می‌فروشند و تاجران سر راه قندوز و بدخشان برای استراحت و داد و ستد در آن توقف می‌کنند. کوچه‌های دکان‌ها بر پایه نوع کسب دسته‌بندی شده‌اند، از تکه‌فروشی و خیاطی تا آهن‌آلات، ادویه، چای و خشکباب، و بازار در بامدادان و پیش از رخصتی‌ها پررونق‌تر است. پیرامون مرکز شهر، ناحیه‌های رهایشی، مکتب‌ها، ادارات دولتی و یک پوهنتون در امتداد سرک‌های اصلی گسترش یافته‌اند و کشتزارها و باغ‌ها در نزدیکی آن‌ها قرار دارند. تالقان بنای تاریخی نامداری ندارد، اما تصویر روشنی از یک شهر بازاری شمال افغانستان به دست می‌دهد و پایگاه مناسبی برای دیدن دشت‌های تخار، دره فرخار و ادامه سفر به فیض‌آباد است. مانند سراسر شمال، بزکشی در اینجا با شور دنبال می‌شود و مسابقه‌های زمستانی جمعیت بزرگی را گرد می‌آورد.

تالقان سکونتگاهی کهن بر سر راه‌های میان دشت‌های باختر و بدخشان است. مارکوپولو در اواخر قرن سیزدهم میلادی از اینجا گذشت و آن را شهری زیبا با بازار بزرگ غله وصف کرد که در نزدیکی تپه‌هایی قرار داشت که از آن‌ها نمک استخراج می‌شد. در قرن‌های پس از آن، تالقان پی‌درپی زیر فرمان قدرت‌های منطقه‌ای بود و در قرن هجدهم و اوایل قرن نوزدهم میلادی در قلمرو قطغن قرار داشت که فرمانروایان ازبک بر آن حکم می‌راندند و مرکزش قندوز بود. تالقان در قرن نوزدهم میلادی زیر اداره دولت افغانستان درآمد و در قرن بیستم به‌عنوان مرکزی اداری رشد کرد و با ایجاد ولایت تخار، مرکز آن شد. شهر در نیمه دوم قرن بیستم و بار دیگر در اوایل قرن بیست‌ویکم میلادی، با سرک‌ها، مکتب‌ها و خانه‌های تازه، به‌سرعت گسترش یافت. در اواخر دهه ۱۹۹۰ میلادی، تالقان مدتی مرکز سیاسی مهمی در شمال بود و در همان دوره شاهد جنگ بود.

دری و ازبکی هر دو در تالقان به‌گستردگی رایج‌اند و بیشتر شهرنشینان به‌آسانی از یکی به دیگری می‌روند؛ با آمدن مردم از ولسوالی‌ها، پشتو و زبان‌های دیگر نیز در بازار شنیده می‌شود. بیشتر باشندگان مسلمان سنی‌مذهب‌اند و مسجدهای بزرگ و کوچک شهر در دل هر گذر جای دارند. بزکشی ورزش بزرگ تماشاگران است و مسابقه‌های آن در زمستان و روزهای نوروز برگزار می‌شود، هنگامی که چاپ‌اندازان و اسپ‌ها از سراسر ولایت می‌آیند. پهلوانی و گدی‌پران‌بازی سرگرمی‌های محبوب‌اند و موسیقی عروسی‌ها آوازهای دری و ازبکی را با دمبوره، دوتار و دهل درمی‌آمیزد. نوروز با دید و بازدید خانوادگی، میله در باغ‌ها و کشتزارهای پیرامون شهر و غذاهای ویژه‌ای چون سمنک، خوراک شیرینی که از جوانه گندم پخته می‌شود، همراه است. در ماه رمضان بازار پس از غروب آفتاب جان می‌گیرد و در دو عید کوچه‌ها پر از خانواده‌هایی با لباس‌های نو می‌شود.

تالقان در دره‌ای پهن قرار دارد که دریای تالقان و شاخه‌هایش در آن بر پهنه دشت پخش می‌شوند. جوی‌ها و نهرهای آبیاری از دریا جدا می‌شوند و کشتزارهای گندم و برنج، باغ‌ها و باغچه‌های ترکاری را که تا لبه شهر می‌رسند آبیاری می‌کنند و ردیف‌های سفیدار و بید مسیر آبراهه‌ها را نشان می‌دهند. تپه‌های کم‌ارتفاع خاک لس گرداگرد دره سر برآورده‌اند که در بهار سبز و پر از گل‌اند و تا میانه تابستان برهنه و قهوه‌ای می‌شوند. در روزهای صاف، کوه‌های بلندتر هندوکش در جنوب و شرق دیده می‌شوند که اغلب تا اوایل تابستان برفپوش‌اند. در فاصله کوتاهی از شهر، زمین‌های زراعتی موج‌دار، قریه‌هایی در میان باغ‌هایشان و کرانه‌های دریا دیده می‌شوند که خانواده‌ها در روزهای رخصتی بهار و تابستان در آن‌ها به میله می‌روند. تپه‌های للمی چراگاه گله‌های گوسفند و بز است.

بازار تالقان بهترین جا در تخار برای چشیدن غذاهای این سرزمین است. رستورانت‌ها قابلی پلو، پلو ازبکی، منتو، آشک، شوربا و کباب را با نان تازه و داغ تنوری پیشکش می‌کنند. برنج دره‌های پیرامون خوراک اصلی مردم است و ناشتا اغلب نان با قیماق، عسل یا تخم‌مرغ بریان است که با چای سبز یا سیاه خورده می‌شود. تابستان خربوزه و تربوز دشت‌های شمالی را همراه با انگور، زردآلو، توت و گیلاس قریه‌های پیرامون به بازار می‌آورد. در خزان و زمستان دکان‌ها چارمغز، بادام، کشمش، توت خشک و نخود بریان می‌فروشند. شیرینی‌هایی چون جلبی و حلوا در ماه‌های سرد محبوب‌اند و در ماه رمضان نان‌ها و خوراکی‌های ویژه‌ای برای افطار پخته می‌شود.

تالقان بیشتر شهری بازاری است تا کانون صنایع دستی ظریف، اما بازار آن کار دست قریه‌های پیرامون را گرد می‌آورد. کلاه، روی‌بالشتی و پارچه‌های گلدوزی‌شده‌ای که زنان محلی می‌سازند در کنار کالاهای فابریکه‌ای فروخته می‌شوند و قالین و گلیم بافت این ولایت در دکان‌های قالین‌فروشی دیده می‌شود. خیاطان چپن و دیگر لباس‌های سنتی را به سفارش می‌دوزند و دکان‌های ویژه زین، لگام، قمچین و یراق آراسته اسپ می‌فروشند که بیشتر آن‌ها برای چاپ‌اندازان بزکشی در همین جا ساخته می‌شود. آهنگران و حلبی‌سازان چاقو، ابزار، بخاری و لوازم خانه می‌سازند و سبد و بوریا برای استفاده محلی بافته می‌شود. بازدیدکنندگانی که در جست‌وجوی چیزی ویژه‌اند، گلدوزی و وسایل اسپ را بیش از همه نمایانگر این شهر خواهند یافت.

بهار، از حمل تا جوزا، بهترین زمان برای بودن در تالقان است. کشتزارها و تپه‌ها سبزند، باغ‌ها شگوفه می‌کنند و نوروز با خود بزکشی و میله می‌آورد. باران‌های آغاز بهار ممکن است کوچه‌های خامه را گل‌آلود کنند. تابستان گرم و خشک است و پسین‌های سرطان و اسد پرگردوخاک‌اند، اما شام‌ها خنک‌ترند و بازارها پر از میوه و خربوزه است. آغاز خزان، در سنبله و میزان، با برداشت حاصل، هوای دلپذیر و آسمان صاف همراه است و زمان خوبی برای سفر به دهات پیرامون است. زمستان، از جدی تا دلو، سرد است، با یخبندان و برفباری‌های گاه‌گاهی، و گاهی مه بر دره می‌نشیند. شهر پررونق می‌ماند و زمستان فصل اصلی بزکشی است.

تالقان بر سرک اصلی میان قندوز و بدخشان قرار دارد. از کابل، راه از کوتل سالنگ می‌گذرد و به پل خمری می‌رسد، به سوی شمال تا نزدیکی قندوز می‌رود و از راه خان‌آباد به سوی شرق می‌پیچد؛ این سفر حدود ۴۰۰ کیلومتر است و هفت تا هشت ساعت یا بیشتر وقت می‌گیرد. از قندوز تا تالقان حدود یک و نیم ساعت رانندگی است. به سوی شرق، سرک از راه کشم تا فیض‌آباد ادامه می‌یابد؛ سفری چندساعته از میان تپه‌ها و دره‌های دریاها. سرک‌های محلی شهر را با رستاق، چاه‌آب و فرخار وصل می‌کنند. تالقان میدان هوایی (TQN) دارد و در دوره‌هایی پروازهای داخلی به آن انجام شده است، هرچند بیشتر مردم از راه زمینی می‌آیند. وضع سرک‌ها و شرایط محلی تغییر می‌کند، از این رو مسافران باید پیش از حرکت از وضعیت کنونی آگاهی یابند.

بیشتر هوتل‌ها و مهمانخانه‌های تخار در تالقان است و در مرکز شهر و در امتداد سرک اصلی نزدیک بازار گرد آمده‌اند، جایی که دسترسی به موترهای مسافربری آسان است. مشتریان آن‌ها بیشتر تاجران، مأموران دولتی و مسافران راه بدخشان‌اند و اتاق‌ها معمولاً ساده‌اند، با تشناب مشترک یا تشناب شخصی ساده. گرمایش در زمستان معمولاً با بخاری است و آب گرم و برق از جایی به جای دیگر فرق می‌کند، از این رو بهتر است پیش از گرفتن اتاق بررسی شود. برخی جاها غذا هم می‌دهند یا رستورانتی در کنار خود دارند. بازدیدکنندگانی که آشنای محلی دارند اغلب مهمان خانواده‌ها می‌شوند؛ بخشی رایج و خوشایند از سفر در شمال.

تالقان هموار و نسبتاً گسترده است. رکشاهای زرنج رایج‌ترین وسیله رفت‌وآمدند و می‌توان آن‌ها را در سرک‌های اصلی صدا زد؛ تکسی‌های مسافربری در مسیرهای معین حرکت می‌کنند و تکسی‌های شخصی را می‌توان برای یک سفر یا ساعتی کرایه کرد. پیاده‌روی در بازار و مرکز شهر آسان است و بسیاری از باشندگان با بایسکل یا موترسایکل رفت‌وآمد می‌کنند. برای سفر به بیرون شهر، تکسی‌های مسافربری و منی‌بس‌ها به مقصد قندوز، فیض‌آباد و ولسوالی‌ها از ایستگاه‌های نزدیک بازار، معمولاً پس از پر شدن، حرکت می‌کنند. کرایه کردن موتر با راننده انعطاف‌پذیرترین راه برای دیدن دهات پیرامون یا رسیدن به جاهای دور از سرک‌های اصلی است و موتر چهاردیفرنس پس از باران یا در زمستان کارساز است.